Een korte geschiedenis van speculatieve fictie

Van Jules Verne tot Steven Spielberg

We duiken de geschiedenis in van speculatieve fictie en zetten op een rijtje hoe fictieschrijvers vroeger dachten over de toekomst, en wat daarvan inmiddels waarheid is geworden.

advertentie

Griekse oudheid

robots

Een van de oudste bekendste sciencefiction-elementen is het maken van een synthetische mens: de robot. In de Metamorfosen van Ovidius wordt het verhaal van Pygmalion verteld, een beeldhouwer die verliefd wordt op zijn ivoren beeld van een vrouw die hij Galatea noemt, waarna de godin Aphrodite het beeld tot leven wekt. Gezien het feit dat deze vrouwelijke robot werd gecreëerd voor de lusten van de man, wordt Galatea ook wel gezien als de eerste beschrijving van een seksrobot. 
De Tsjechische Karel Čapek wordt gezien als de bedenker van het woord robot, dat in zijn toneelstuk R.U.R. (Rossum’s Universele Robots) in 1921 voor het eerst verschijnt. Zijn interpretatie van robots was echter meer een organisch wezen als resultaat van genetische manipulatie, dan het beeld van de levenloze poppen dat we tegenwoordig hebben.

1863

ondergrondse en magnetische treinen

Hoewel Jules Verne bleef volhouden dat hij vooral schreef over reizen (Twintigduizend mijlen onder de zeeReis naar het middelpunt der aarde, Reis om de wereld in tachtig dagen) en daar noodgedwongen bepaalde vervoersmiddelen voor moest bedenken, heeft hij achteraf veel bekendheid gekregen door zijn ‘voorspellende gaven’. Jules Verne schreef in 1863 een verhaal over een dystopisch technocratisch Parijs in het decennium van 1960 (Paris au XXième siècle), maar zijn uitgever wilde het niet publiceren omdat het te ongeloofwaardig was. Hoe mis bleek hij het te hebben: Verne ‘voorspelde’ onder andere de metro, magnetische treinen, de fax, elektronische muziek en de elektrische stoel.

1865

reis naar de maan

Jules Verne beschreef in Reis naar de maan hoe astronauten met een gigantisch kanon worden afgeschoten en hoe ze gewichtloos worden, om de maan heen cirkelen en uiteindelijk veilig op aarde landen door in de zee neer te storten. Raketten hebben uiteindelijk een eigen voortstuwingstechniek gekregen in plaats van afgeschoten te worden, maar verder zat Verne er niet ver naast. Zelfs de plaats van lancering van de Apollo 11, op Cape Canaveral, komt overeen met zijn verhaal. En dat een eeuw voordat de eerste maanlanding plaatsvond.

1887

creditcard

In Looking Backward beschrijft Edward Bellamy hoe de wereld er in 2000 uit ziet: een socialistische utopie. Daarin heeft elke burger een kaart met daarop ‘krediet’, maar hoe het financieel precies in elkaar steekt wordt niet beschreven. De kern is dat mensen met die kaart spullen kunnen kopen, zelfs in het buitenland, terwijl dat pas in 1958 met de invoering van het huidige creditcardsysteem werkelijkheid werd.

1889

radio en podcasts

In het korte verhaal In the Year 2889 van Jules Verne — al wordt gedacht dat het waarschijnlijk zijn zoon was die het schreef — vertelt hij over een wereld waarin het nieuws door gesproken tekst aan de man wordt gebracht; een methode die we nu kennen als radio. Verne gaat zelfs nog een stapje verder en beschrijft dat mensen ook later konden terugluisteren als het hen op dat moment niet uit kwam. En dat is eigenlijk een voorspelling van een vrij nieuwe uitvinding: de podcast.

1898

social media

De schrijver Mark Twain, vooral bekend van Huckleberry Finn, waagde zich soms ook aan sciencefiction. In het korte verhaal From The 'London Times' in 1904 beschrijft hij de ‘telectroscope’. Dat was een soort telefoon dat onderdeel was van een netwerk waardoor het mogelijk werd om ‘de dagelijkse bezigheden van de wereldbol zichtbaar te maken voor iedereen, waarin iedereen kan meediscussiëren en iedereen kan meekijken’. Dat klinkt verdacht veel als social media, nog voor de mechanismes van het internet waren bedacht.

1899

automatische deuren

De Brit H.G. Wells is een geroemd sciencefictionschrijver die het wereldberoemde verhaal War of the Worlds schreef. In zijn verhaal When the Sleeper Awakes, waarin een man 203 jaar later in de toekomst wakker wordt en de rijkste man op aarde is, beschrijft hij hoe ‘een lange strip uit een ogenschijnlijk dichte muur plotseling omhoog rolde’. De eerste automatische deur werd in 1960 in gebruik genomen.

1911

TASER

Tom Swift and His Electric Rifle was een avontuurlijk kinderboek, geschreven door de schrijversclub Stratemeyer Syndicate. Hierin gaat Tom Swift op safari met een door hem zelf uitgevonden geweer dat elektriciteit schiet. Je kon ermee door muren schieten en de sterkte zelf instellen. Toen NASA-onderzoeker Jack Cover in 1969 een vergelijkbaar wapen ontwikkelde vernoemde hij het naar dit kinderboek. De TASER: Thomas A. Swift's Electric Rifle.

1914

atoombom

De kennis van radioactiviteit groeide enorm toen H.G. Wells er inspiratie uit haalde voor zijn korte verhaal The World Set Free. Hierin beschrijft hij een handgranaat die ‘eeuwig ontploft’ en vanuit een vliegtuig werd gegooid - een opvallende gelijkenis met de atoombommen die in 1945 Hiroshima en Nagasaki verwoestten. Tot op de dag van vandaag blijft het speculatie of Wells met zijn verhaal de Duitse wetenschappers in de jaren 30 heeft geïnspireerd om de atoombom uit te vinden.

1949

camerabeveiliging en -spionage

In het boek Nineteen Eighty-Four beschrijft George Orwell hoe we in het jaar 1984 in een dystopie leven met oorlogen, totalitaire staten en de regering die iedereen in de gaten houdt. Dat gebeurt vooral door grote, platte schermen waardoor de leider kan spreken, maar die ook allemaal een camera hebben. Het huidige straatbeeld zit vol met camera’s waar de regering toegang toe kan hebben als het nodig is, en steeds meer mensen hebben (beveiligings)camera’s en telefoons met camera en microfoon die zijn aangesloten op het internet. In 2017 kwam naar buiten dat de CIA al op grote schaal smart TV’s, voorzien van microfoon en/of camera, en smartphones afluistert. En met GPS op elke mobiele telefoon staat in principe geregistreerd waar iedereen op elk moment precies is.

1962

huishoudelijke robots

De animatieserie The Jetsons zat vol met futuristische ideeën en de meest spraakmakende is wel de huisrobot Rosey, die samen met verschillende andere robots het huishouden van de Jetsons runt. Menig huishouden heeft inmiddels een wasmachine, droger en robotstofzuiger of -dweiler die de saaie huishoudtaken overnemen.

1962

smart watch

We kennen dit apparaat pas enkele jaren, maar het was opnieuw The Jetsons die het idee van de smartwatch introduceerde. Het jongetje Elroy kijkt daar regelmatig zijn favoriete serie op. Video kijken op een horloge vergt op dit moment nog iets te veel van de kleine batterij, maar de kans is natuurlijk groot dat deze functie er binnen enkele jaren is. De smartwatch heeft nu in ieder geval al meer functionaliteiten dan we in The Jetsons zagen.

1966

virtuele assistent

De Amerikaanse Frederik Pohl beschreef in The Age of the Pussyfoot hoe een man wakker wordt in het jaar 2527. Mensen dragen een apparaatje bij zich, de Joymaker, dat toegang verleent tot alle informatie die publiekelijk beschikbaar is, waarmee je kan bellen, rekenen, een agenda bijhouden en je bedient het door ermee te praten. Dit is erg vergelijkbaar met de hedendaagse smartphones, in het bijzonder de virtuele assistent. In The Age of the Pussyfoot heeft de Joymaker nauwelijks eigen rekenkracht en is enkel een doorgeefluik, onderdeel van een groot netwerk met kunstmatige intelligentie. Precies zoals Siri en de Google Assistent nu ook werken.

1966

klaptelefoons

Zeven jaar voordat het eerste prototype van een mobiele telefoon verscheen visualiseerde Star Trek al hoe we in de jaren 90 en 00 mobiel zouden bellen: met klaptelefoons. Motorola was de eerste met de ‘StarTAC’, een naam die verdacht veel klinkt als de sciencefictionserie die het futuristische beeld van mobiel bellen bepaalde. In 2015 is zelfs een werkende versie van de StarTAC uitgebracht, voor de echte Star Trekfans.

1984

cyberspace

Cyberspace is misschien een verouderde term, maar we kennen tegenwoordig wel degelijk een digitale wereld waarin we elkaar op allerlei manieren ontmoeten en met elkaar communiceren. Het boek Neuromancer van William Gibson wordt gezien als het eerste verhaal waarin een dergelijke wereld wordt beschreven, waarin ook de term cyberspace wordt geïntroduceerd. In het verhaal wordt een computerhacker gerekruteerd om zich door de digitale wereld te bewegen en waarin hij het moet opnemen tegen een krachtige vorm van kunstmatige intelligentie. De huidige ontwikkelingen zijn in volle gang: nog in september 2019 kondigde Facebook een grote virtuele wereld aan (Facebook Horizon) en heeft het bedrijf als primair doel om zoveel mogelijk mensen te voorzien van een VR-bril.

1985

live vertalingen

Een van de bekende verzinsels uit The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy is de Babel fish: een visje dat, wanneer je het in je oor stopt, elke taal die je hoort direct kan vertalen naar jouw eigen taal. In 2017 bracht Google oortjes op de markt die precies dit doen: ze luisteren naar gesproken tekst en een synthetische stem spreekt de vertaling in je oor uit. Maar taal is complex, dus vooralsnog werkt het alleen met eenvoudige zinnen. In 1997 kreeg de eerste gratis vertaalwebsite ook de naam 'Babelfish', die in 2012 werd vervangen door Bing.

1987

tablets

Naast de klaptelefoon voorspelde Star Trek ook het digitale klapbord: het Personal Access Display Device oftewel PADD, die eigenlijk dezelfde functies heeft als de tablets die we tegenwoordig kennen. In Star Trek: The Next Generation konden PADDs draadloos communiceren met andere apparaten, het bevatte een bibliotheek aan informatie en je kon er diagnostische rapporten mee opstellen. In 1968 verscheen er ook al een apparaat in 2001: A Space Odyssey dat lijkt op een tablet, maar daar krijgen we er niet meer van te weten dan dat het werkt als een soort kleine, platte televisie.

1993

Google Glass

Opnieuw is Star Trek een bron van inspiratie geweest. In Star Trek: Deep Space Nine maakt de ‘Dominion’ gebruik van brillen die informatie op het glas projecteren: augmented reality. Dit werd in 2013 werkelijkheid toen Google Glass op de markt kwam. Al snel bleek echter dat de wereld daar nog niet klaar voor was; onder andere door vragen over de privacygevoeligheid en verkeersveiligheid van de Google Glass stopte de productie voor de consument nog geen twee jaar later. Inmiddels is een nieuwe variant geïntroduceerd voor op de werkvloer, zoals in het ziekenhuis.

1997

geheugen wissen

In de komische sciencefictionfilm Men in Black houden mannen in zwarte pakken de normale burger in onwetendheid van het bestaan van buitenaardse wezens door met een felle flits een deel van het geheugen te wissen en te herprogrammeren. Dat lijkt nu werkelijkheid te worden, want er zijn succesvolle tests geweest om met elektrische stimulatie of medicatie (door middel van bètablokkers) zowel emoties aan een herinnering als details van de herinnering zelf te veranderen. Je moet hiervoor dus wel een behandeling ondergaan; wat dat betreft lijkt de praktische uitwerking meer op het geheugenwissen uit Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004).

2002

gepersonaliseerde reclame

Net voordat de technologie achter gezichtsherkenning echt doorbrak liet de film Minority Report (Steven Spielberg) een glimp zien van hoe het advertentienetwerk er in 2054 uit kan zien. In de film, gebaseerd op een verhaal van Philip K. Dick uit 1956, worden de ogen van voorbijgangers op straat gescand waarna advertenties zich aanpassen naar die persoon, door bijvoorbeeld te refereren naar eerdere aankopen of interesses. In 2013 experimenteerde de Britse supermarktketen Tesco hiermee op tankstations, om het geslacht en de leeftijdscategorie van de klant te achterhalen. Ook op een indirecte manier wordt gezichtsherkenning ingezet: sommige billboards in onder andere winkelcentra van Westfield in Australië hebben camera’s om de reacties van voorbijgangers uit te lezen, als een vorm van feedback op hoe goed de advertentie werkt. Het is nog maar een kleine stap naar gezichtsherkenning van een individu.
In China is gezichtsherkenning in de openbare ruimte al werkelijkheid geworden, kijk bijvoorbeeld naar deze aflevering van Door het hart van China.