aflevering 4

oud zeer

aflevering 4

oud zeer

Thomas gaat op zoek naar de wortels van de vete tussen Iran en Amerika, die na en korte periode van toenadering weer in volle hevigheid dreigt op te laaien.

Thomas zoekt op het eiland Hormuz naar de oorsprong van de vete tussen Iran en Amerika. 

In 1988 vuurde een Amerikaans vliegdekschip twee raketten af op een Iraanse airbus. Het toestel stortte neer in de Perzische golf en vissers van het eilandje waren dagen bezig de lichamen van 290 passagiers uit het water te halen. De Amerikanen hebben de Iraniërs nooit vergeven dat ze zo’n tien jaar eerder 444 dagen lang de medewerkers van hun ambassade in Teheran in gijzeling hadden gehouden. Nu slaat Trump weer oorlogstaal uit richting Iran. Laaien de vijandigheden weer in volle hevigheid op?

bekijk ook: Dochters van Malakeh

De documentaire Dochters van Malakeh toont hoe vrouwen in het hedendaagse Iran worstelen tussen twee werelden om de zeggenschap over hun eigen leven te houden. Schakel direct na de uitzending naar NPO 2 extra of kijk de film op een ander moment op 2doc.nl.

‘Iran is in een permanente staat van revolutie’

Onze man kijken met... Farah Karimi

Farah Karimi (Foto: Erik van den Berg)

Farah Karimi (Foto: Erik van den Berg)

Farah Karimi was tussen 1998 en 2006 voor GroenLinks lid van de Tweede Kamer. Sinds 2008 is ze algemeen directeur van Oxfam Novib. Karimi (1960) werd in haar jeugd in Iran politiek actief en ontvluchtte het land in 1983. Na omzwervingen kwam ze in Nederland terecht. Hoe kijkt ze naar de verhoudingen tussen Iran en de Verenigde Staten?

door Erik van den Berg

Klik hieronder op open om verder te lezen

‘Ik weet niet waar hij die auto vandaan heeft gehaald,’ grinnikt Farah Karimi (Yasukand, Iran, 1960) bij de eerste beelden van de aflevering. Thomas Erdbrink parkeert een glimmende Dodge uit de jaren vijftig bij een tankstation, als inleiding tot het ontstaan van de vertrouwensbreuk tussen Iran en de Verenigde Staten, begin jaren vijftig. ‘Het is wat gedramatiseerd,’ voegt Karimi toe, om meteen daarna Erdbrink’s introductie te verbeteren: ‘Het is premier Mosaddegh, geen president’. Mosaddegh werd in 1953 afgezet via een coup door de CIA, die hem tot levenslang huisarrest dwong en verving door een generaal.

Maar wat heeft die staatsgreep van toen te maken met de huidige verhoudingen? ‘Deze ervaring zit zo diep in het bewustzijn van de Iraniërs. Daarmee zijn we groot geworden. De Amerikaanse aanwezigheid in Iran, de steun aan de sjah, de coup tegen Mosaddegh; het zijn allemaal negatieve ervaringen geweest. Dit kwam tot een uitbarsting tijdens de revolutie in 1978 en daarna bij het bezetten van de ambassade en de gijzelingsactie door de aanhangers van Khomeini begin jaren tachtig.’ Als Iran verderop in de aflevering als ‘terrorist nation’ wordt aangemerkt steekt dit Karimi. ‘Weet je...’ zucht ze. ‘Het is afschuwelijk om te zien dat 9/11 wordt verbonden aan Iran. Het land heeft er niks mee te maken.’

terug naar het aanrecht

Het verzet tegen de gevestigde orde in Iran is al heel lang gaande, illustreert de oud-politicus: ‘Er is een heel actieve, zelfbewuste, intellectuele scene van journalisten, schrijvers, kunstenaars en activisten. Je ziet dat groepen ergens een weg vinden om zich te engageren en verandering op te eisen. Het land is sinds het begin van de twintigste eeuw in een permanente staat van revolutie. Die constante beweging maakt het land erg dynamisch, dat stemt mij altijd optimistisch. Je ziet het ook met vrouwen; de geestelijken hebben er alles aan gedaan om vrouwen terug naar het aanrecht en onder een chador te krijgen, maar vrouwen laten zich dat echt niet aanpraten. Die aanhoudende strijd maakt het voor mij interessant. Hoe meer het onderdrukken kost, des te groter de ruimte die er ontstaat voor revolutie van mensen om hun eigen ruimte te vergroten. Internet wordt overal gebruikt om ruimte te creëren. Iran is daarop geen uitzondering.’

Met de moeizame economische situatie groeit ook de onvrede over de Iraanse uitgaven in de strijd in het Midden-Oosten, signaleert Karimi: ‘Deze operaties gebeuren geheim, er is geen controle op en geen openheid over. Alleen van tijd tot tijd komen berichten over martelaars naar buiten. Hier ontstaat een enorme weerstand tegen. Maar deze strijd buiten de grenzen is wel de ideologische basis van Khomeini en de islamitische revolutie. Een paar dagen geleden las ik dat de hoogste baas van de Revolutionaire Garde heeft gezegd: “Onze opdracht gaat veel verder dan de grenzen van Iran.” Ze brengt een ander argument in: ‘In Iran is er een sterk bewustzijn van 2500 jaar geschiedenis, een Perzische trots. Je de les laten lezen vindt niemand acceptabel. Iran is nooit gekoloniseerd, wel bezet door veel volkeren en beïnvloed door Groot-Brittannië en de Russen.’

Thomas Erdbrink bezoekt David Belfield, een donkere Amerikaan van die voor deze ‘opdracht’ werd gerekruteerd en in 1980 een Iraanse dissident in de VS vermoordde. Belfield, tegenwoordig bankzittende CNN-kijker, geeft af op het regime. ’Er is iets fundamenteel mis met de ideologische uitgangspunten van Iran,’ stelt hij. Het is in zijn ogen een ‘zogenaamd revolutionair’ systeem dat net als de Verenigde Staten kapitalistisch is, met een door de Wereldbank gedicteerde economie: ‘Hun probleem is dat ze jaloers zijn. Ze willen net zo machtig en rijk zijn als de Amerikanen’ stelt hij. ‘Dat is volgens mij niet waar,’ weerlegt Karimi, ’maar er zijn wel veel overeenkomsten in de manier waarop materialisme bewonderd wordt in Iran en wat er in Amerika gaande is. Meer overeenkomsten dan verschillen.’

Dat blijkt ook uit de volgende scène, als Erdbrink het kapitalisme in Iran terugvindt op een straatmarkt voor geldhandel. Wanneer hij dit ‘Wallstreet’ noemt, lacht Karimi. ‘Dat vind ik een beetje ver gezocht.’ En als de presentator besluit dat de handelaren in plaats van de God van de ayatollah’s eigenlijk de God op de dollarbiljetten aanbidden, glimlacht de Oxfam Novib-vrouw: ‘Niet zo diepzinnig zijn, Thomas.’

Farah Karimi kijkt naar Onze man in Teheran

diepe sporen

Aflevering 4 van Onze man vertelt over een ander dieptepunt in de Iraans-Amerikaanse verhoudingen: het verhaal van Vlucht 655, het Iraans passagiersvliegtuig dat op 3 juli 1988 per ongeluk werd neergehaald door Amerikaans marineschip de Vincennes. De 290 doden worden tot op vandaag betreurd. Lange tijd weigerden de Amerikanen om hun fout te erkennen.

Erdbrink bezoekt een visser die destijds de lichamen en puin uit zee haalde, en gaat op bezoek bij een man die zijn vader verloor. ‘Ik weet dat het enorm diepe sporen heeft achtergelaten.’ vertelt Karimi. ‘Het is echt pijnlijk om te zien wat er voor menselijk leed wordt veroorzaakt. Heel veel hiervan gaat om olie. Met de energietransitie en Amerika dat steeds onafhankelijker wordt van het Midden-Oosten ontstaat misschien ook een ander speelveld.’

niets geleerd

Hoe hoopvol dit scenario ook is, de aflevering sluit grimmig af met de ultraconservatieve Amerikaan John Bolton, huidig veiligheidsadviseur onder president Trump. Bolton verklaart voor een zaal vol met naar de VS gevluchte Iraniërs dat ze nog vóór 2019 feest kunnen vieren in een bevrijd Teheran. Het stemt Karimi somber: ‘Dat is waar je je zorgen om maakt, iemand zoals Bolton die voor regime change was in Irak, en daarvan niks geleerd heeft. De lijn van Obama begon langzaam vruchten af te werpen. Uiteindelijk zijn de hardliners in Iran wel akkoord gegaan met de deal. Met het idee ‘je kan het proberen, maar je kan Amerika niet vertrouwen’. En eigenlijk krijgen ze gelijk. Het is weer vijandelijk geworden.’

Na afloop geeft Karimi haar indruk van de aflevering. ‘Thomas Erdbrink laat de verschillende kanten van de historische relatie van Iran en Amerika zien en hij brengt het terug naar wat dat doet met mensen. Dat ontbreekt heel vaak in de westerse media; je ziet alleen maar het regime en de mullahs. In deze aflevering zie je veel meer lagen. Het lijkt me heel goed voor kijkers in Nederland om die verschillende kanten van het verhaal te zien.

Wat verwacht Karimi voor de toekomst? ‘Alles is heel instabiel op dit moment. Voor het eerst staan Israël en Iran heel dicht tegenover elkaar, in Syrië. Er kan ook per ongeluk iets fout gaan, en dan escaleert de boel. Trump is helemaal onvoorspelbaar. Het Midden-Oosten is een kruitvat, en Iran is in die landen preventief de strijd aangegaan met vijanden, zodat deze niet naar Iran komen. Ik vraag me af of dat gaat werken.’ En over de atoomdeal besluit ze: ‘Bedrijven en financiële instellingen durven op dit moment geen handel te drijven met Iran. Dat zorgt voor een gespannen situatie in het land. ‘Er is een labiele economische situatie met inflatie, daling van de Iraanse munt, en uitblijvende investeringen. Mensen nemen geen besluit.’

vijf dingen die je moet weten over Iran

► goed in de olie
Tweederde van de wereldvoorraad aan ruwe olie bevindt zich in landen aan de Perzische Golf. Door de grootschalige olie-uitvoer zijn er dan ook vaak gespannen situaties op deze zee. Vooral voor de Iraanse havenstad Bandar Abbas is er regelmatig bonje tussen Iraanse en Amerikaanse schepen. Zo loste de Amerikaanse marine in augustus en september 2017 nog waarschuwingsschoten in de straat van Hormuz. In 2014 zond VPRO Import een drieluik uit over de relatie tussen Iran en het Westen.

► de vijfde vloot
Amerika heeft verschillende vloten, waarvan de vijfde vloot verantwoordelijk is voor de Perzische Golf. De schepen liggen voor de kust van Bahrein, recht tegenover Iran. Afgelopen november beschuldigde Bahrein Iran nog van een aanslag op een pijpleiding die naar Saoedi-Arabië loopt. De Amerikaanse schepen moeten tegenwicht bieden aan de twee marines van Iran: die van het regime én die van de onberekenbare Revolutionaire Garde.

► atoomakkoord
In 2015 werd er een atoomakkoord gesloten tussen Iran en de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Frankrijk, Rusland en China. Daarin stond dat Iran geen kernwapens meer mag ontwikkelen. In ruil daarvoor werden de economische sancties tegen het land opgeheven, waardoor de economie in het land zou kunnen aantrekken. Dat betekende veel voor de bevolking van Iran, omdat er bijvoorbeeld weer geld van en naar Iran overgemaakt kon worden. 

visie van de VS
President Trump is fel tegenstander van het ingevoerde atoomakkoord. Hij wil uit het akkoord stappen, tenzij Iran zijn nucleaire programma inperkt én zich bijvoorbeeld terugtrekt uit Syrië en stopt met het steunen van de Hezbollah-beweging. Doet Iran dat niet, dan voert Trump nieuwe sancties tegen Iran in. Dat is gevaarlijk omdat Iran dreigt zich dan helemaal terug te trekken uit het akkoord. President Macron en bondskanselier Merkel proberen Trump van zijn beslissing te weerhouden. Uiterlijk 12 mei 2018 moet Trump bekendmaken of hij zijn medewerking aan de deal met Iran verlengt. Met de aanstelling van de rechtlijnige Veiligheidsadviseur John Bolton op 9 april 2018 kiest Trump volgens Trouw bovendien voor een amorele aanpak.

dood aan Amerika
Bij wekelijkse gebeden, evenementen en demonstraties wordt regelmatig de zin ‘Dood aan Amerika’ geroepen. Volgens president Rouhani is dit geen dreiging tot geweld, maar een vorm van politiek protest. ‘Iran wil met geen enkel land oorlog’, vertelde hij aan Steve Kroft. ‘Maar de politiek van de Verenigde Staten gaat in tegen het nationale belang van onze bevolking. Deze dingen kunnen we niet vergeten.’ De slogan wordt inmiddels regelmatig heroverwogen.

muziek uit de tweede serie Onze man in Teheran

colofon

regie Roel van Broekhoven
presentatie Thomas Erdbrink
research Thomas Erdbrink, Frederique Melman, Azad Jafarian
camera Jacko van 't Hof
geluid  Rik Meier
montage Pelle Asselbergs
montage assistentie Reinier Zoutendijk
productie Iran Meisam Jebelli, Daisy Mohr
beeldresearch Barbara Kist
kleurcorrectie Gerhard van der Beek
geluidsmixage Joost Oskamp
productie  Nicole Frints
productie-assistentie Thomas Greven, Emma Magre
met dank aan  Newsha Tavakolian
advertentie