Hoe werkt ons geldstelsel?

Ons geldstelsel is een belangrijke publieke zaak die maar weinig mensen begrijpen. Hoe werkt het eigenlijk precies?

21 augustus 2022, redactie VPRO Tegenlicht

Geld is overal. Je betaalt er je dagelijkse boodschappen mee, je maandelijkse huur of hypotheeklasten, je jaarlijkse zomervakantie en dit weekend ook je Lowlands-muntjes van maar liefst €3,30 per stuk. Hoewel we het dagelijks gebruiken, snappen maar weinig mensen hoe ons geldstelsel achter de schermen echt werkt.

En dat is kwalijk, want veel insiders in de financiële wereld hebben er baat bij als hun sector zo ondoorzichtig mogelijk is. Zo kunnen ze zoveel mogelijk geld verdienen zonder teveel beperkt te worden door wetgevers of toezichthouders. Tijd dus om wat licht te schijnen op ons geldstelsel. VPRO Tegenlicht staat dit weekend op Lowlands en vraagt zich af hoe ons geldstelsel eigenlijk werkt. 

'Veel leningen van de rijken worden niet geïnvesteerd in de reële economie'

Tekst loopt door onder video

Geld als water

Carlijn Kingma is cartograaf en brengt met kaarten en illustraties complexe systemen in de maatschappij in beeld. Samen met onderzoeksjournalist Thomas Bollen van het platform ‘Follow the Money’ maakte ze een kaart van ons geldstelsel, waarbij ze geld vergelijkt met water. 'Water als metafoor voor geld werkt heel goed, omdat het al ingebakken zit in ons taalgebruik,' zegt Kingma. Geld kan stromen, bevriezen. Het is het irrigatiesysteem van de maatschappij.'

Kingma tekende een maatschappij waarbij het water van boven naar beneden zou moeten stromen, zoals bij een piramide van champagneglazen. Trickle down dus, althans dat was het idee. Maar in de praktijk staan grote delen van de maatschappij droog. In werkelijkheid blijft het geld rondklotsen in de rijke bovenlaag.

'Waterwerk'. De kaart van Carlijn Kingma

Lazy river of investment

Hoe kan dat? Volgens Bollen is een van de redenen dat commerciële banken de mogelijkheid hebben om geld te scheppen. Dat zorgt ervoor dat niet iedereen evenveel toegang heeft tot geld. 'Rijke spelers, zoals Jeff Bezos kunnen veel makkelijker en goedkoper geld lenen dan iemand die financieel krapper bij kas zit. Iemand met een laag inkomen krijgt misschien helemaal geen lening. Voor een commerciële bank is het logisch om zo te werken. Geld uitlenen aan rijke mensen is immers minder risicovol dan lenen aan mensen met lage inkomens.'

Veel van die rijke-mensen-leningen en grote-bedrijven-leningen komen vervolgens ook niet terecht in de reële economie, zegt Bollen. Er worden bijvoorbeeld geen nieuwe fabrieken van gebouwd, die weer zorgen voor nieuwe banen. Het geleende geld van rijke mensen en grote bedrijven sijpelt dus niet door naar beneden. Waar gaat dat geld dan naartoe?

Het blijft vooral hangen in de financiële wereld zelf, zegt Bollen. Op zoek naar snelle en makkelijke manieren om te groeien. 'Dat noemen we de lazy river of investment. Maar dat geld hadden we dus ook kunnen gebruiken om er iets nuttigers mee te doen.'

Ook pensioenfondsen drijven soms vrolijk mee op die lazy river of investment. In Nederland beheren zij maar liefst 1800 miljard euro. Zij investeren bijvoorbeeld in fondsen die vastgoed opkopen en vervolgens de huren verhogen, zegt Kingma. Zo kan het gebeuren dat je via je werk verplicht spaart voor je oude dag, maar daardoor nu geen huis kan kopen of een hogere huur betaalt.

Kingma: 'Pensioenfondsen investeren maar tien procent van hun geld in de reële economie. Toen wij met hen daarover in gesprek gingen, waren ze daar zelf eigenlijk ook verbaasd over. In deze wereld raak je al snel het overzicht kwijt. Soms ziet niemand meer waar het geld eigenlijk naartoe stroomt.'

'Ons geldstelsel is geen natuurverschijnsel. We kunnen het anders inrichten'

Graag een huis kopen

Het geld sijpelt dan misschien niet door naar beneden, de ideeën over speculeren in de financiële markten doen dat wel. Pieter Wibaut, een jonge student, zag hoe geld jaarlijks minder waard wordt door inflatie en besloot ook in te stappen. Hij investeerde zijn studiefinanciering in de financiële markten. Eerst in aandelen, maar daarna ook in crypto. 'Ik wilde graag een huis kopen, maar die werden steeds duurder. Daarom ging ik ook steeds meer risico nemen.'

Volgens Bollen is de student illustratief voor hoe ons geldsysteem in elkaar zit. Ook Wibauts geld belandde uiteindelijk in de financiële wereld. 'Studiefinanciering is eigenlijk bedoeld om je studie mee te betalen. Maar Pieter zag hoe het systeem werkt, en wilde ook meedoen.'

Geen natuurverschijnsel

Hoe kan het dan anders? Bollen: 'Ons geldstelsel is geen natuurverschijnsel. We hebben het zelf gecreëerd. Maar we zijn een democratische rechtsstaat. We kunnen het anders inrichten als we willen. We moeten ons daarom afvragen wat de financiële sector voor ons zou moeten betekenen.'

Volgens Bollen moeten we ervoor zorgen dat ons geld weer de maatschappij instroomt. Hoe we dat doen? 'Het feit dat we met belastinggeld banken overeind moeten houden die vervolgens de ongelijkheid in het land vergroten is een belangrijk punt. We moeten minder afhankelijk worden van die commerciële banken. Het publieke en het private geld moet weer gescheiden worden.' 

@vprotegenlicht

of schrijf je in voor onze nieuwsbrief

Elke zaterdagochtend vers toekomstnieuws in je inbox. Mis geen enkel verhaal over de toekomst van tech, duurzaam (samen)leven, werk, geluk, economie en politiek.