Speciaal voor leden: in gesprek met de redactie van Zomergasten
Beeldresearcher Barbara Kist en redacteur Roos van Ees zijn bezig met het laatste seizoen.
Uitzendkracht
Op 30 augustus is psychiater Jim van Os de aller-allerlaatste zomergast. Daarmee komt er na 39 seizoenen diepgaande en onderhoudende zomerse zondagavondtelevisie een einde aan een reeks die 3 juli 1988 begon met Pierre Janssen als gast.
De enthousiasmerende kunstverteller was de eerste die zijn favoriete televisiefragmenten mocht laten zien en niemand bevroedde destijds dat dit eenvoudige format een van de langslopende titels op de Nederlandse televisie zou worden. In die bijna veertig jaren ontvingen zeventien verschillende presentatoren ruim tweehonderd gasten en in een speciale jubileumuitzending sprak Paul de Leeuw met Zomergasten-kijkers.
Achter de schermen was veel minder personeel verloop maar hoe het er daaraan toeging bleef al die jaren in nevelen gehuld. Logisch, want contact met (mogelijke) gasten vereist discretie en het speculeren over de jaarlijkse gastenlijst hoort ook bij het programma. Omdat het de laatste reeks is willen vaste krachten beeldresearcher Barbara Kist en redacteur Roos van Ees wel een kijkje in de keuken geven. Kist zoekt al bijna 25 jaar voor Zomergasten naar fragmenten, Van Ees heeft sinds 2015 zo’n 22 gasten voorbereid. Volgens Kist heeft tegenwoordig bijna iedereen wel een lijst met fragmenten klaarliggen. Omdat het beeldaanbod enorm is gegroeid en omdat het makkelijker is om dingen terug te kijken. ‘De eerste seizoenen had niemand een lijstje klaarliggen. Nu komen gasten soms wel met een lijst met honderdvijftig fragmenten. Toen was het vooral Nederlands, nu komt het overal vandaan. Maar het is een misverstand dat alles terug te zien is. Er staat meer níet, dan wel op YouTube.’ Zomergasten is ook al jaren niet meer iemands favoriete televisie-avond en soms wordt het een college. ‘Robbert Dijkgraaf was een van de gasten die er óók een college van maakte en daar al een lange lijst bijzondere fragmenten voor had klaarliggen.’
Als de uitzending begint kun je alleen nog maar duimen en hopen dat het goed gaat.
Redacteur Van Ees begon in hetzelfde seizoen dat Thomas Erdbrink debuteerde als presentator. Ze ‘deed’ onder anderen schrijver Alfred Birney, cameraman Hoyte van Hoytema, psychiater Glenn Helberg, Hedy d’Ancona en Claudia de Breij. Ook Peter Pannekoek zit in haar pakket en natuurlijk wordt het weer spannend, want live. ‘Als de uitzending begint kun je alleen nog maar duimen en hopen dat het goed gaat.’
Zomergasten is uniek. Nergens ter wereld worden prominente gasten drie uur lang aan de hand van fragmenten live geïnterviewd op de nationale televisie. Van Ees noemt nog een bijzonder aspect van het programma. ‘Op een bepaalde manier is de interviewer net zo goed te gast bij de gast als andersom. Want de gast bepaalt het beeld en neemt de interviewer mee door zijn selectie en curatie.’
Daar zitten zelden fragmenten uit grote Hollywoodfilms tussen omdat die te duur zijn. Om dezelfde reden zijn de keuzefilms ook geschrapt. ‘Pierre Bokma vertelde tijdens Zomergasten dat diens keuzefilm niet zijn eerste, maar pas zijn zesde keus was’, zegt Kist, ‘de andere vijf waren te duur. Daarna zijn we met de keuzefilm gestopt.’ Overigens bedankte burgemeester Van der Laan eerder voor tweede of derde keus. Toen de door hem gekozen film Mississippi Burning onbetaalbaar was hoefde hij geen alternatief.
Speciaal voor leden: zomertips van de zomergasten
De gasten van 2026 delen hun ultieme zomertips in een video speciaal voor de VPRO-achterban.
Volgens redacteur Van Ees zijn makers, in de breedste zin van het woord, de beste gasten. ‘Zij kijken met verwondering naar de wereld en hebben het minst een eigen agenda.’ Minimaal vier keer spreekt Van Ees tijdens de voorbereiding met haar gasten, al is dat door drukke agenda’s soms makkelijker gezegd dan gedaan. Van Hoytema bijvoorbeeld woont in Los Angeles. Zijn uitzending is voor het grootse deel in een week in Zweden voorbereid. De voorbereiding is een intensief samenwerkingsproces en werkt soms therapeutisch voor de gasten. ‘Door je geheugen gaan aan de hand van beelden die je gezien hebt en je geraakt hebben is een nogal speciale manier van door je herinneringen graven. Esther Perel bijvoorbeeld had een notitieboekje waarin ze vanaf haar jeugd had opgeschreven wat ze had gekeken en wat ze daar toen bij dacht. Tot Zomergasten had ze dat nooit meer grondig doorgenomen.’
Omdat Birney, de schrijver van De Tolk van Java, zich soms kan verliezen in lange anekdotes vond Van Ees die uitzending ook spannend. ‘Het kon ingewikkeld of fantastisch worden. Het werd gelukkig het laatste. Alfred bleek, ook met de camera aan, geweldig te kunnen vertellen.'
Researcher Kist kan soms nog wakker liggen van een onvindbaar fragment. ‘Scenarioschrijver Maria Goos had ooit een bijzonder alledaags gesprek gezien en gehoord van twee personen in Indonesië. Dat wist ze heel exact te beschrijven, maar ik heb het nooit kunnen vinden.’ Met sommige gasten onderhoudt Van Ees nog steeds contact. ‘Tijdens de voorgesprekken vond Hedy d’Ancona mij zo mager dat ze eieren voor me ging bakken met veel boter. Dat doet ze nog regelmatig.’
