Reinbert de Leeuw
dirigent, pianist & componist (1938)
Reinbert de Leeuw
dirigent, pianist & componist (1938)

De vierde gast van het Zomergastenseizoen is dirigent, pianist en componist Reinbert de Leeuw (Amsterdam, 1938). Hij studeerde muziektheorie en piano aan het Haagse conservatorium, waar hij later docent werd.

Zijn muzikale carrière staat in het teken van de twintigste-eeuwse muziek, waarvan hij in de uitvoering en verspreiding een sleutelrol heeft gespeeld. De Leeuw is de oprichter en dirigent van het ensemble Asko|Schönberg, beroemd om zijn uitvoeringen van het kamermuziekoeuvre van de Tweede Weense School: Webern, Schönberg en Alban Berg.

Daarnaast dirigeerde hij andere kamermuziek-
ensembles, orkesten en operaproducties
Van de leeuw is een groot aantal opnamen verschenen, als pianist en dirigent, met werken van onder meer Satie, Messiaen, Stravinsky, Liszt, Goebaidoelina, Oestvolskaja en Andriessen

De Leeuw treedt nog altijd overal ter wereld op als dirigent; in april nog met het Los Angeles Philharmonic. In 2013 ging zijn compositie Der nächtlige Wanderer in première, in de pers onthaald op een ware sterrenregen. ‘Zeer aangrijpend’, ‘geïnspireerd’ en ‘raak’, schreef Het Parool.

Reinbert de Leeuw

Jeugd

De Leeuw wordt in 1938 als zoon van psychiaters Kees en Dien de Leeuw in Amsterdam geboren. Zijn jeugd is niet uitzonderlijk muzikaal. Pianoles is een vast onderdeel van zijn opvoeding, maar verder krijgt muziek bij de familie De Leeuw niet uitzonderlijk veel aandacht. Zijn ouders bezoeken wel concerten, maar het is niet vanzelfsprekend dat de familie De Leeuw musici zou voortbrengen. Met de passe-partout van zijn hardwerkende ouders bezoekt hij vanaf zijn tiende geregeld het Concertgebouw.

Reinbert is gefascineerd door de muziek van Chopin

Zijn vader overlijdt plotseling wanneer Reinbert nog maar vijftien jaar oud is. Moeder Dien, vaak van huis in verband met haar werk, is er maar weinig voor hem en zijn twee broers. Vijf jaar na het overlijden van zijn vader komt ook zijn moeder te overlijden. De Leeuw is op dat moment twintig jaar oud en studeert Nederlands aan de universiteit.

Zijn studie weet hem maar nauwelijks te boeien. Hij verveelt zich er, vindt het vreselijk en is de hele dag met muziek bezig. Bovendien is het in de jaren vijftig, toen De Leeuw studeerde, helemaal niet gebruikelijk om een studie stop te zetten. Ook zijn keuze voor muziek ligt met zijn achtergrond totaal niet voor de hand en het maakt dat hij pas op relatief late leeftijd zijn droom achterna gaat.

'het enige wat je als dirigent echt moet doen, is proberen dichtbij de muziek te komen'

'zo dicht mogelijk'
De wereld draait door, 19 september 2013

Het duurt lang voor hij de stap durfde te zetten en hij heeft, eenmaal de moed ervoor verzameld, eigenlijk totaal geen voorstelling van wat hij precies van zijn muziekstudie verwacht. De Leeuw denkt niet aan een toekomst als componist of pianist en het enige dat hij zeker weet is dat hij geen pianoleraar wil worden. Zijn keuze wordt volledig gemotiveerd door zijn liefde voor muziek.

“Ik ben zo a-religieus als je maar kunt zijn, maar met muziek bereik je soms een ervaring die identiek is aan een religieuze ervaring. Iets dat over de rand is en waar je niet bij kunt, behalve dan dat je het kunt ervaren. En dat is de ziel.”

Passie voor kunst, 2003

Muziek

De Leeuw stopt met zijn studie Nederlands en gaat piano en muziektheorie studeren aan het Amsterdams Muzieklyceum. Tijdens een radioquiz waarbij het lyceum het opneemt tegen het Koninklijke Conservatorium Den Haag ontmoet hij Louis Andriessen, een Haagse compositiestudent. De twee verliezen elkaar sinds die dag niet meer uit het oog.

Louis Andriessen

In oktober 1969 vond Aktie Tomaat plaats. Dit was een protestactie waarbij Nederlandse toneelschoolstudenten protesteerden tegen de rol van de overheid in de toneelwereld. De storm, een stuk van Shakespeare dat die dag onder regie van Han Bentz van den Berg in première werd verstoord doordat de acteurs met tomaten werden bekogeld.

De protestactie was het startschot van vijf maanden van soortgelijke protesten
In de jaren zestig komt De Leeuw samen met de kring van componisten die hij om zich heen had verzameld zelf in opstand

De Actie Notenkraker was de muzikale tegenhanger van wat in de toneelwereld de Aktie Tomaat was
De Leeuw, Louis Andriessen, Misha Mengelberg, Peter Schat en Jan van Vlijmen eisten meer aandacht voor experimentele muziek

Hun bekendste actie was in 1969: met knijpkikkers en ratels verstoren ze een concert geleid door Bernard Haitink

In de periode van Notenkraker leert hij ook Hans van Mierlo kennen. Connie Palmen, zelf ooit presentator van Zomergasten, vertelt over de vriendschap die zij, Hans en Reinbert deelden:

“De echte vriendschap is begonnen toen ik het nare bericht kreeg dat Hans’ [van Mierlo] gezondheid slecht was. Reinbert bood ons toen aan om met het hele gezin, met Hans’ kinderen en alle aanhang, naar zijn huis in Frankrijk te komen. Sindsdien zijn we daar elke zomer heen geweest, Hans en ik. En ik kom er nog steeds. Reinbert is one of a kind; er is niemand zoals hij. Het is een heel lieve man, een man die tot een diepe vriendschap in staat is met alle intimiteit die vriendschap vereist.

Het is ook een geweldige man om bij in de buurt te zijn: hij is belezen, weet alles van geschiedenis, politiek, en muziek natuurlijk. Hij is eloquent, vervoerend. Je kunt uren naar zijn hem luisteren. Hij kent ongelooflijk veel mensen, omdat hij overal ter wereld heeft gedirigeerd; de groten der aarde. In sociaal opzicht is hij soms naïef. Hij is niet in staat om het kwaad van de mensen te zien. De mensen om hem heen proberen hem daar met wisselend succes dan een beetje in te beschermen. Maar dat lukt niet altijd.”

Connie Palmen

Hans van Mierlo

Ook politiek blijkt Reinbert over talenten te beschikken. Op zijn 21st wordt hij voorzitter van de Amsterdamse Kunstraad en in 1982 is hij betrokken bij de oprichting van het Fonds voor de Scheppende Kunst. Gedurende zijn carrière bekleedt hij verschillende bestuursfuncties waarin hij net als in zijn Notenkrakersperiode vol passie vecht voor zijn gelijk.

“Als je eens wist hoe hard wij eraan werken om het bezoeken van een concert aantrekkelijk te maken, dat je een verhaal vertelt, dat je probeert mensen naar binnen te trekken. Het hele idee dat het zich in een hoekje afspeelt, zonder dat het enige maatschappelijke betekenis heeft, daar word ik wel ontzettend treurig van.”

Vrij Nederland, 2 augustus 2008

Fanatiek

De Leeuw staat bekend als een echt spelletjesmens en is volgens zijn vrienden ‘bloedfanatiek.’ Hij was ooit plaatselijk tafeltenniskampioen en las als tiener al bridgeboeken om de competitie te verslaan – wat vaak lukte.

'je hebt spelers en niet-spelers, als je een potje kaarten maar een spelletje noemt dan ben je geen echte speler'

'een echte speler wil winnen'
Reinbert de Leeuw

In pokeren was hij in zijn jonge jaren zo goed dat het hem een aardig zakcentje opleverde. Tijdens zijn studententijd schijnt hij bij het roulettespel een keer zijn scooter te hebben vergokt. In zijn jonge jaren ‘wist hij van geen ophouden,’ aldus zijn toenmalige bridgepartner Max Pam. Als de Amsterdamse kunstenaarssociëteit De Kring sloot, propten ze zich op het Leidseplein met vier man in zijn minuscule Fiatje en kaartten vrolijk verder.

Schönberg ensemble

In 1974 richt Reinbert samen met een leerlingen en oud-leerlingen van het Koninklijk Conservatorium Den Haag, waar hij sinds 1963 doceert, het Schönberg Ensemble op. Studenten van het conservatorium willen Pierrot Lunaire van Arnold Schönberg instuderen en vragen De Leeuw om begeleiding. Als ze gevraagd wordt om op een Vlaams festival op te treden, noemen ze zichzelf het Schönberg Ensemble.

Het ensemble speelt vandaag de dag nog steeds moderne muziek
naast Schönberg heeft Reinbert grote bewondering voor componist Olivier Messiaen

Nog tijdens zijn studie aan het Amsterdamse Muzieklyceum geeft De Leeuw les in Den Haag. Violiste Vera Beths vertelt over De Leeuw, die ze in Amsterdam leerde kennen:

“Ik ken Reinbert nog van het Muzieklyceum, het latere conservatorium. Als zeventienjarige eerstejaars woonde ik zijn afstudeerconcert bij, waarop hij het Pianoconcert in C groot speelde van Mozart. Ik vond het verschrikkelijk mooi, ik wist meteen voor altijd wie Reinbert de Leeuw was. Onze vriendschap ontstond pas later, toen hij me vroeg als violiste voor het door hem opgerichte Rondom Kwartet.

Reinbert en ik zijn twee gelijkstemde zielen, in muzikaal opzicht bezitten we dezelfde gevoeligheid. Wat ik bijzonder vind, is dat hij mensen zo ongelooflijk goed kan inspireren. Jonge mensen die les van hem hebben, krijgen een geschenk voor het leven. Onze vriendschap is onvoorwaardelijk, zo zou ik dat toch wel willen noemen. Hij is enorm loyaal, en je kunt geweldig met hem lachen. We hebben samen klaverjasavondjes, met violiste Heleen Hulst en pianist Gerard Bouwhuis, waar we alles bespreken, lekker eten en vaak ook enorm lachen.”

Violiste Vera Beths

 
De Leeuw is in staat om met zijn enthousiasme in simpele termen gecompliceerde muzikale gebruiken over te brengen

Satiemania

Begin jaren tachtig ontstaat een ware hausse rond de Franse componist Erik Satie (1866-1925), op gang gebracht door De Leeuws drie elpees met meditatieve, langzame uitvoeringen Saties vroege pianowerken, waaronder de Gnossiennes en de Gymnopédies. De platen zijn razend populair, halen de klassieke top tien en worden zelfs gedraaid op popzender Hilversum 3. De muziek is nog regelmatig als achtergrondje bij ‘verstilde’ documentaires en actualiteiten-items te horen. Reinbert is gefascineerd door Satie omdat het werk van de componist volledig haaks staat op de rest van de muziek van het einde van de negentiende eeuw.

Erik Satie

Vele jaren na De Notenkrakers zet Reinbert zich nog steeds in voor de experimentele muziek. In 2010 verschijnt hij bij De Wereld Draait Door en speelde hij 4’33”. Dit is een compositie van John Cage, die hiermee 4 minuten en 33 seconden stilte componeerde.

Prijzen

Reinbert de Leeuw ontvangt veel prijzen en onderscheidingen voor zijn baanbrekende werk. In 1992 krijgt hij samen met de Ierse dichter Seamus Heaney de Sikkensprijs ‘voor de manier waarop gebruik is gemaakt van kleur in niet-visuele uitingen.’ In 1992 wordt hij tevens onderscheiden met het 3M Muzieklaureaat, de grootste Nederlandse muziekprijs. In 1994 wordt hem een eredoctoraat van de Universiteit Utrecht uitgereikt en in 2004 wordt hij aangesteld als hoogleraar aan de Universiteit Leiden.

In 2008 is hij onderscheiden met de Ridder in de orde van de Nederlandse Leeuw. In 2013 ontvangt hij de Amsterdam Prijs in de categorie ‘Bewezen kwaliteit’. De Leeuw ontvangt ook diverse Edisons, meest recent in 2013: zowel een Edison voor zijn opname van de Via Crucis van Franz Liszt als de oeuvreprijs Klassiek. De prijs wordt uitgereikt  tijdens het Reinbert de Leeuw Festival dat ter gelegenheid van zijn 75ste verjaardag plaatsvindt in Den Haag. 

In 2013 is de beroemde dirigent al kort te bewonderen in een fragment van Zomergast Johan Simons die onder de indruk was van de overgave waarmee De Leeuw dirigeerde

Zomergasten

Dit jaar schuift De Leeuw zelf aan bij Wilfried de Jong en is hij zondag 10 augustus vanaf 20.15 uur drie uur lang te zien in Zomergasten op Nederland 2. De uitzending kan ook online bekeken worden via de livestream op vpro.nl

w
l
Zomergastenlijst 2014
b
Uw browser lijkt ietwat verouderd.
Voor de volledige ervaring raden wij u aan om Chrome, Firefox of Safari te gebruiken.

Veel plezier.
nog even niet online.