interview met jelle brandt corstius

‘De Krim heeft alles veranderd’

Nee, hij zou het nooit meer doen. Maar de politieke actualiteit schreeuwde erom. Dus maakte Jelle Brandt Corstius toch weer een reisserie rondom Rusland. In Grensland bezoekt hij zes landen die zich tussen Rusland en Europa bevinden.

han ceelen,

Jelle Brandt Corstius in zijn nieuwe serie

 

 Toeval bestaat niet. Halverwege het gesprek met Jelle Brandt Corstius, dat op een maandagochtend plaatsvindt in een koffietentje op het Javaplein in Amsterdam, slaat de klok twaalf uur, en begint de luchtalarmsirene te loeien. Niemand slaat er acht op, maar we schieten allebei in de lach, want de presentator is op dat moment net bezig aan een betoog over de westerse militaire naïviteit en de herinvoering van de dienstplicht. De politieke ontwikkelingen in Oekraïne hebben zijn beeld van zijn geliefde Rusland volledig op zijn kop gezet, zegt hij. Zozeer zelfs dat hij besloot om toch weer een reportageserie rond het land te gaan maken, hoewel hij zich heilig had voorgenomen om ‘nooit een Peter d’Hamecourt te worden’.
 
De achtdelige reeks Grensland gaat over staten die zich in de gevaarlijke zone tussen Rusland en Europa bevinden, zoals Oekraïne, Letland, Moldavië en Kazachstan. De serie begint met twee uitzendingen over de Russische staatspropaganda en -ideologie, waarin Brandt Corstius onder meer de partij-ideoloog van het Kremlin interviewt (‘een heel enge man’). Ook voor het overige verschilt de aanpak van die van zijn vorige Rusland-series. ‘Ik vond het belangrijk om het mezelf moeilijker te maken,’ zegt hij. ’Laten we eerlijk zijn: in die eerdere series ging ik een dorp in, sprak een oud vrouwtje en het was leuke televisie. (lacht) De gesprekken die ik met die mensen voerde, waren voor mij ook makkelijk, want het was een heel eenvoudig soort Russisch. In de nieuwe serie moet ik veel meer mijn best doen. Ik ga de steden in, en spreek met hoogopgeleide mensen over ingewikkelde onderwerpen als geopolitiek. Het is allemaal veel inhoudelijker. Misschien ook minder kleurrijk, maar dat is een bewuste keuze.’ 

 ‘Ik denk dat het goed is om de dienstplicht weer in te voeren. Ik heb me zelf onlangs ingeschreven als reservist.’

Jelle brandt corstius
Een keuze die mede is ingegeven door het feit dat je anders over Rusland bent gaan denken.
‘Absoluut. De Krim heeft voor mij alles veranderd. Ik vind het ongelooflijk dat voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog een Europees land een stuk heeft afgepakt van een ander land. Dat is sinds Sudetenland niet meer gebeurd. Veel mensen reageren daar laconiek op, maar ik ben bang dat dat naïef is. Ik neem het in elk geval heel serieus. Ik was bijvoorbeeld altijd erg anti-Europa, vond het een dictatuur, blablabla. Dat vind ik nog steeds, maar die bezwaren tellen voor mij nu even minder zwaar dan onze veiligheid. Ik denk dat het goed is om een Europees leger te hebben. Ik denk dat het goed is om de dienstplicht weer in te voeren. Ik heb me zelf onlangs ingeschreven als reservist.’
 
Echt?
‘Ja, als je iets vindt, moet je ook bereid zijn zelf je steentje bij te dragen. Ik las laatst een onderzoek over de bereidheid van jongeren om voor hun land te sterven. Nederland scoorde geloof ik als een na laatste, nog net voor Japan. Dat vind ik zorgelijk. Al weet je natuurlijk  nooit helemaal zeker of je zelf wel bereid bent om zo’n offer te brengen voor het echt zover is: als het huis van je oma is gebombarbeerd en Friesland is geannexeerd.’
 
Je bent echt bang dat de Russen Nederland zullen binnenvallen?
‘Het is niet waarschijnlijk, maar alles kan. We denken dat alles nu een beetje voortkabbelt, maar de hele wereld staat op zijn kop, en het is goed als je voorbereid bent. We hebben in Nederland een hele generatie mensen die nog nooit een geweer heeft vastgehouden. In Oekraïne zag ik jonge gasten die in tien seconden geblinddoekt een kalasjnikov in en uit elkaar kunnen halen, omdat ze dat hebben geleerd hebben op school. Ik zeg niet dat we daarheen moeten, maar ik denk wel dat we fermer moeten zijn. Als je twee jaar geleden had voorspeld dat er nu een conflict zou zijn in Oekraïne waarbij al 6000 doden zijn gevallen, had iedereen je voor gek verklaard. Zo snel kan het dus gaan. En in de landen die ik heb bezocht, zijn ze zich daar terdege van bewust. Daar heerst echt angst voor de Russen.’ 
Toch kom je ook veel heimwee tegen naar de oude Sovjet-Unie.
‘Dat klopt, maar dat is vooral de oudere generatie. Die mensen verlangen naar een tijd die hoe dan ook nooit meer terugkomt. Waar ze nu mee te maken hebben is het Rusland van Poetin. De jongeren, ook zij die helemaal niet per se pro-Europees zijn, beseffen dat heel goed. Wat ik hoopgevend vond, en wat ook een beetje de rode draad wordt in de uitzendingen, is dat de Russische agressie op veel plekken tot een nieuw zelfbewustzijn heeft geleid. Veel mensen, en Poetin misschien ook wel, hadden verwacht dat deze landen uit angst meteen weer onder de Russische paraplu zouden kruipen. Maar het tegenovergestelde gebeurt. De Wit-Russische president Loekasjenko, algemeen beschouwd als een hulpje van Poetin, houdt sinds de Krim zijn speeches weer in het Wit-Russisch, en was niet aanwezig op de 9 mei-parade in Moskou. In Kazachstan gaan ze opeens vieren dat het land 550 jaar bestaat. Landen zijn zich meer bewust geworden van hun identiteit, juist omdat ze beseffen dat ze haar kunnen verliezen.’
 
Is de Russische houding naar het Westen toe ook veranderd?
‘Zeker, dat heb ik echt gemerkt tijdens de opnamen. Tot in de kleinste dorpen toe werd ik anders behandeld. Het aardige en het gastvrije Rusland dat ik kende, leek wel verdwenen. Het was veel moeilijker om mensen voor de camera te krijgen. Ze vertrouwden me per definitie niet, iedereen lette heel goed op wat hij zei.
Ze wilden allemaal vrede, vrede, vrede. Zelfs op Facebook kreeg ik vervelende discussies met vrienden. Aardige, hoogopgeleide, bereisde vrienden. Academici, journalisten, noem maar op. Maar zelfs voor hen was de situatie ineens heel zwart-wit geworden.
Ik denk dat dat voor een belangrijk gedeelte te wijten is aan de Russische propaganda.’
 
Je hebt een hele uitzending gemaakt over die propagandamachine. Wat vond je het schokkendst?
‘Het raffinement waarmee het allemaal gebeurt. Wij begrijpen in het Westen gewoon niet hoe briljant die Russische propaganda is. Kijk, in de communistentijd had je één waarheid. Dus dat was één leugen. Maar het Kremlin snapt heel goed dat dat in de huidige tijd niet meer werkt. Mensen zijn niet achterlijk, en iedereen heeft als hij wil toegang tot internet en onafhankelijk nieuws. Rusland is geen dictatuur als Noord-Korea. Dus wat ze nu doen: ze verspreiden wel twintig leugens, waardoor je helemaal niet meer weet wat er aan de hand is. Dat is het geniale eraan.’
Hoe pakken ze dat dan aan?
‘We zijn bijvoorbeeld op bezoek geweest in een soort “trollenfabriek” in een buitenwijk van Sint-Petersburg. Daar zitten 24 uur per dag zo’n 400 mensen pro-Poetin-commentaren te schrijven op de sociale media. Een van die mensen hebben we ook geïnterviewd: een meisje dat niet herkenbaar in beeld wilde. Ze neemt voor haar werk meerdere identiteiten aan. Soms doet ze zich voor als een Siberische bouwvakker, dan weer als een huisvrouw. Ze krijgt per commentaar betaald, en gelooft zelf totaal niet in de opvattingen die ze de hele dag ventileert.’
 
Cynisch.
‘Zo mag je het wel noemen. Maar het kan nog geraffineerder. In Lviv, in het westen van Oekraïne, hebben we een demonstratie gefilmd van mensen die protesteerden tegen de huidige regering, die zeg maar pro-Europees is. Ik interviewde wat bejaarde vrouwtjes die klaagden over hun pensioen, niets opmerkelijks. Tot het me begon op te vallen dat een deel van de demonstranten bestond uit jonge jongens met capuchons, en alcoholisten. Toen ik hen vroeg waarom ze kwamen demonstreren, wilden ze niet met me praten, wat natuurlijk vreemd is. Dus we bleven daar na afloop een beetje hangen, en toen kwam er een vrouw met een boodschappentas met geld, en die ging die gasten betalen. Ze worden gewoon ingehuurd, al kom je er nooit achter door wie. Zulke dingen hebben we meermaals meegemaakt, en alle verdachte scènes, hoe mooi ook, hebben we eruit gegooid. Ik heb een deel van de uitzendingen zelf geregisseerd, en ik moest niet alleen opletten of het interessant was wat iemand zei, maar ook of het waar was. Je blijft twijfelen, de hele tijd.’

 ‘Tot in de kleinste dorpen toe werd ik anders behandeld. Het aardige en het gastvrije Rusland dat ik kende, leek wel verdwenen.’

Jelle brandt corstius
Met het risico dat er wat doorheen glipt?
‘Ongetwijfeld. Ik kan niet instaan voor de waarheid van welke scène dan ook.’
 
Je interviewt ook de bekende Russische talkshowhost Vladimir Solovjov. Hij vindt de beschuldiging dat hij propaganda bedrijft belachelijk.
‘Ja, maar ook hij gaat weer heel subtiel te werk. Hij heeft een discussieprogramma met meestal vier gasten, en zorgt er altijd netjes voor dat er verschillende standpunten worden vertegenwoordigd. Ook als het gaat om Oekraïne. Maar het is dan toevallig wel altijd de minst snuggere gast die het standpunt van Oekraïne uitdraagt, waardoor de kijker denkt: wij hebben gelijk, onze argumenten zijn veel beter. Echt, de Russen zijn veel gehaaider dan Fox News. Ze zorgen ervoor dat het lijkt alsof er een debat is. Dat komt ook omdat ze er een paar jaar geleden achterkwamen dat mensen überhaupt niet meer naar het nieuws keken. Niemand geloofde het meer. Dus nu stoppen ze er af en toe wat waarheid in. Solovjov zelf is ook zo glibberig als een aal, het is heel lastig om hem iets te ontlokken. Ik wilde het met hem over de MH17 hebben, maar daar redde hij zich heel handig uit. Ik was niet zo tevreden over dat gesprek, ik werd een beetje door hem ingepakt.’
 
Na het gesprek zeg je tegen de kijker: ‘Ik vond hem aardig en ik vind eigenlijk iedereen altijd wel aardig. Ik weet nog steeds niet of ik dat een goede of slechte eigenschap vind.’
(aarzelt) ‘Soms denk ik wel eens dat ik dingen laat liggen als ik mensen interview, omdat ik ze te weinig confronteer met wat ik zie als hun slechtheid. Maar als je dat wel doet, kunnen mensen weer dichtklappen en krijg je andere dingen weer niet. Het is gewoon niet mijn sterkste punt. Het gebeurt zelfs wel dat de cameraman of de geluidsman aan het eind van een gesprek tegen me zegt: hé, je was wel heel soft, vraag nog even dit nog of dat.’ 

Wit-Rusland

Dat vind je verder niet erg?
‘Niet per se, nee. Ik ben ooit zonder enige ervaring begonnen als televisiemaker, en ik ben pas na verloop van tijd gaan ontdekken wat ik goede televisie vind, en waar ik zelf goed en minder goed in ben. Ik ben niet goed in wat ik Tegenlicht-televisie noem: dat je tegenover iemand gaat zitten en dat die diegene dan iets interessants zegt. Ik vind het het leukst als er iets onverwachts gebeurt. Zo’n demonstratie waar ik het net over had, daar liepen we ook maar toevallig tegenaan. Veel televisiemakers raken daarvan in paniek. Ik niet, ik hou van chaos.’
 
Betekent dit zelfinzicht ook dat je al weet wat je hierna gaat doen?
(lacht) ‘Dat zou wel handig zijn, hè. Want dat Rusland heb ik nu wel uitgemolken.’
 
Dat zei je vijf jaar geleden ook.
‘Ja precies, maar het is nu echt op vrees ik. Het is tijd voor iets anders.’
 
Een nieuwe landenreeks, zoals over India?
‘Nee, dat denk ik niet. Ik ben blij dat ik die serie heb gemaakt, maar als ik er nu op terugkijk, moet ik concluderen dat ze gewoon minder diepgang had dan de Rusland-series. Dat had vooral met mijn eigen voorkeuren te maken, denk ik. Ik ben verliefd op Rusland, ik was niet verliefd op India. Journalistiek gezien is het een heel interessant land, maar verder is het één grote vuilnisbelt. Dus dat idee van landen moet ik maar gewoon loslaten. Ik ga sowieso minder op reis de komende tijd. Ik krijg in november een dochtertje, dus ik wil vooral dingen in Nederland gaan doen. Een boek schrijven of zo. Dat buitenland komt wel weer.’