duizelingwekkende klanksporen

, Roland de Beer

Nog nooit vertoond: vijftien uur Stockhausen in een sluitende samenhang. De kosmos is het onderwerp, doorspekt met flarden autobiografie. De boodschap? ‘Liefde en leren.’ Streekreportage uit het Bergische Land.

Groener dan de grazige hellingen ten oosten van Keulen hebben ze niet in Duitsland. Een tractor die half uit een schuur steekt; kalfjes, slobberend uit een badkuip: vrede en voorspoed rond Kürten, parel van het Bergische Land. Het zag er anders uit toen Karlheinz Stockhausen (1928-2007), een aankomend onderwijzer uit de streek, hier in 1942 naar een heuveltop liep om de hemel boven Keulen te zien branden tijdens een bombardement door de geallieerden. Het inferno fascineerde hem. 

Dichterbij kwam het pandemonium toen de jonge Stockhausen zichzelf in het laatste jaar van de oorlog terugvond als ziekendrager in Bedburg, slachtoffers versjouwend die door fosforbomexplosies veranderd leken in geel schuimrubber. Bij het oversteken van een binnenplaats verstijfde hij onder het gehuil van jachtbommenwerpers; granaten sloegen rondom in, behalve waar zijn voeten stilstonden. 

Luzifer

En de hel bleef boeien. Verpletterend is het geraas waarmee Luzifer toeslaat, de aartsdemon in Stockhausens zevendaagse operacyclus LICHT, in de oorlogsepisode INVASION-EXPLOSION. Gecomponeerd in 1991 voor trombonisten, trompettisten en elektronische klanksporen, en in duizelingwekkende geluidroutes door de ruimte gestuurd via acht rond het publiek opgestelde luidsprekertorens. ‘Stockhausen zag als jongen de schoonheid van vernietiging,’ zegt oud-slagwerker Renee Jonker, die met Stockhausen heeft samengewerkt in diens levenslange zoektocht naar nieuwe klank, en vaak bij hem in Kürten op bezoek was. ‘Hij besefte dat de vernietigers van Keulen ook zijn bevrijders waren.’

aus LICHT - Karlheinz Stockhausen

Inmiddels is Jonker ‘curator’, een ander woord voor kenner, regelaar en vraagbaak, bij de monsterproductie aus LICHT van het Holland Festival (HF), de Nationale Opera (DNO), het Koninklijk Conservatorium Den Haag en de Stockhausen-Stiftung uit Kürten. Gezamenlijk presenteren ze een driedaagse samenvatting van Stockhausens LICHT, DIE SIEBEN TAGE DER WOCHE.

Nog nooit vertoond: vijftien uur Stockhausen in een sluitende samenhang, onder regie van de voormalige DNO- en Holland Festivalleider Pierre Audi. Stockhausen zelf heeft alleen losse LICHT-opera’s opgevoerd zien worden – voor hij in 2007 aan een hartstilstand stierf. En dat terwijl hij er toch een kwarteeuw aan heeft geschreven en gecomponeerd, in de overtuiging dat het licht dat ons allen omringt het zuiverste bewijs is van het bestaan van een goddelijke instantie, en dat dit het best te vieren valt met 29 uur totaaltheater, voorzien van elektronica.

Onderwerp: de kosmos. Met de aarde en haar wolkenluchten erbij. En niet te vergeten de lijdende mensheid, op weg naar een toekomst als nieuwe, muzikaal veredelde soort – maar vooralsnog een speelbal tussen licht en duisternis.

aus LICHT - Westergasfabriek, Gashouder

diverse data mei en juni

In drie afzonderlijke delen te bekijken. Stel je eigen aus LICHT marathon samen. Onderaan staan de speeldata.

gedenkplaatje 

Karlheinz Stockhausen

Karlheinz Stockhausen

‘Hier woonde Gertrud Stockhausen-Stupp,’ vertelt een gedenkplaatje in het trottoir van de doorgaande weg in het gehucht Bärbroich. Het witte huis achter de heg was de woonstee waar het onderwijzersechtpaar Simon en Gertrud Stockhausen in 1932 met kinderen introk. Ze woonden er nog maar pas, toen moeder zich te pletter wilde werpen uit een raam. De vierjarige Karlheinz stond er trillend bij en zag hoe zijn vader haar de trap af sleepte. Gertrud werd afgevoerd naar een gesticht, meldt het bronzen plaatje, en vond in 1941 de dood in het kader van Aktion T4. 

Dat was het nazi-vernietigingsprogramma dat een eind maakte aan het leven van psychiatrische patiënten. Stockhausen voert het op in de openingsakte van zijn LICHT-cyclus, getiteld MICHAELS JUGEND. In een achtergrondscène vermoordt een arts de moeder van de jonge held Michael, terwijl zoonlief erotisch in de weer is met een bassethoorn blazend idool genaamd ‘Maan-Eva’. Wie zich ooit heeft afgevraagd wat die dokter en patiënte toch te betekenen hebben (het onderdeel is sinds z’n première anno 1981 vaak opgevoerd, ook semi-geënsceneerd in Amsterdam), mag weten dat het je reinste Stockhausen-autobiografie is. Net als het broertje Hermann dat als peuter overlijdt (ook dat gebeurde in huize Stockhausen), net als het vrolijke zingen en dansen van moeder, voor zij in een dwangbuis wordt gestopt, en net als de vader die de jonge Michael leert bidden en schieten. Kloppend met het levensverhaal van de componist, trekt de vader ten oorlog. De wees die overblijft wil de muziek in. Hij leert en leert, en haalt het toelatingsexamen conservatorium.

Het zou perfecte grondstof kunnen zijn voor een streekroman, maar een boerendochter uit, zeg, Blecher-Odenthal zit er niet in, ook al heeft Karlheinz daar na de oorlog de kost verdiend als knecht. Zijn Lichtkoerst naar het hogere: Michael neemt een drievoudige gedaante aan als trompettist, danser en tenorzanger, maakt zich op voor een Reise um die Erde– door Stockhausen betoverend fraai getoonzet – en bindt na terugkeer de strijd aan met het Kwaad. Uiteindelijk is ook zijn boodschap overzichtelijk. 

‘Liefde en leren’, zegt Suzanne Stephens, als we voor de middeleeuwse Domkerk staan van het dorpje Altenberg. Zij is een Amerikaanse klarinetvirtuoos die zich toelegde op de bassethoorn (een lager klinkende klarinetvariant), en leefde ruim een kwarteeuw met Stockhausen samen, in een ménage à trois met de Nederlandse fluitist Kathinka Pasveer. Stephens wijst: daar op de heuvel ligt het schooltje met woning waarheen vader Stockhausen in 1935 werd overgeplaatst. ‘Daar zat ook een dameskransje, waar Karlheinz piano speelde.’ 

‘Hij zag als jongen de schoonheid van vernietiging. Hij besefte dat de vernietigers van Keulen ook zijn bevrijders waren.’

Stockhausen-curator Renee Jonker

kerkramen

Op zijn repertoire stond de Schöne blaue Donau. Van domorganist Kloth leerde hij Bach. Het licht dat door de ongekleurde kerkramen viel maakte indruk: verzonken in gebed zag het kind Karlheinz zichzelf steeds maar knielen onderaan een hoge trap. Bovenaan scheen wit licht, ‘wit met goud’. En zie, aan de zijwand prijkt aartsengel Michael, in manshoog houtsnijwerk, met een draak die tegen zijn speer geen schijn van kans heeft. 

De gevolgen anno nu: in een repetitieruimte van de Stockhausen-Stiftung in Kürten blazen en dansen masterstudenten van het Haagse conservatorium, afkomstig uit heel Europa, zich onder supervisie van Kathinka Pasveer door complexe partijen in MICHAELS JUGEND. Hun souplesse is verbluffend. Repetities begonnen dan ook jaren geleden, in ontspannen sfeer. Controlerende instantie is niet meer de licht ontvlambare componist, maar een muze en driehoeksweduwe die, uitgerust met kennis en een verfijnd gehoor, gewoon ‘Hé, dit moet niet zus maar zo’ zegt.

Als je een cyclus kunt componeren op basis van oudtestamentische, Egyptische en Aziatische ideeën, met een elektro-akoestische Melkweg erbij plus een strijkkwartet dat in helikopters door de lucht cirkelt, dan kun je ook met wat kiezels en lavendel je eigen graf ontwerpen. ‘Tien jaar voor zijn dood kwam hij ermee’, zegt Suzanne Stephens als we op het Waldfriedhof Kürten staan. ‘Drie ruimtes, jij komt rechts naast mij en Kathinka links.’ 

‘Ik hoop het nog even uit te stellen,’ zegt ze. Karlheinz werd begraven in zijn mooiste wit met gouden trui. In de roestvrij stalen reuzenschijf die zijn graf bekroont, hebben Suzanne en Kathinka het ultieme moment laten graveren waarop de goede, kwade en levenbrengende krachten van LICHTsamenvloeien in één muzikale formule. Lastig was wel dat de metaalbewerkersvrienden hun Stockhausen niet echt paraat hadden. ‘Het graveren kostte ons een jaar, nootje voor nootje. Elke week erheen.’

aus LICHT, deel 1, 2 en 3

aus LICHT - Westergasfabriek, Gashouder

Stel je eigen aus LICHT-marathon samen. De drie delen zijn ook afzonderlijk en in willekeurige volgorde te zien.
aus LICHT

aus LICHT


Deel 1 Michael
Vrijdag 31 mei, dinsdag 4 juni, zaterdag 8 juni

Deel 2 Lucifer en Eva
Zaterdag 1 juni, woensdag 5 juni, zondag 9 juni

Deel 3 Samenwerken en het openen van de ruimte
Zondag 2 juni, donderdag 6 juni, maandag 10 juni

luistertips

Tom Klaassen, presentator Vrije Geluiden
Tom Klaassen

Tom Klaassen

Niets zo lastig als het schrijven van een beginner’s guide to Karlheinz Stockhausen. Zijn oeuvre is enorm en veelomvattend. Koorwerken, elektronica, ensemblestukken, opera, het hele spul komt voorbij. Ondertussen is dat oeuvre ook best wel gedateerd – en daardoor ondergewaardeerd. Vanaf de jaren vijftig brak Stockhausen de oude muzikale orde eigenhandig af, en maakte de weg vrij voor de meest uiteenlopende muziek. Van prog-rock tot techno.

Luister voor een heel vroeg voorbeeld van elektronische muziek naar Gesang der Jünglinge, gemaakt met loops van eindeloze meters tape. Of hoor de wilde chaos van Momente uit 1968, waar de menselijke stem volledig uit de bocht vliegt. En als je dan klaar bent voor de grenzen van het muzikaal mogelijke, pak je Mantra erbij. Ingewikkeld, maar zeer schoon. 

advertentie