Roxane van Iperen: Zomergasten in het kort

Roxane van Iperen

Schrijver en jurist Roxane van Iperen (Nijmegen, 1976) is op 25 juli de tweede gast in VPRO Zomergasten. Janine Abbring interviewt Van Iperen over haar ideale televisieavond.

Van Iperen schrijft boeken – zowel romans als non-fictie – essays en columns. Ze werd bij een groot publiek bekend met ’t Hooge Nest, waarmee ze de Opzij Literatuurprijs 2019 won en de shortlist van de NS Publieksprijs 2020 behaalde. Van het boek werden tot op heden 250.000 exemplaren verkocht. Ze schreef dit jaar het Boekenweekessay, getiteld De genocidefax, en hield de 4 mei-lezing.

Roxane van Iperen over Zomergasten

'Mijn avond zal gaan over de strijd om macht: van de maffia en oorlog, tot de verhouding tussen politiek en bedrijfsleven of tussen man en vrouw. Maar ook: de mechanismen achter het vaststellen van goed en kwaad, schuld en onschuld, en hoe je mensen medeplichtig kan maken aan hun eigen onderdrukking. Toch is er altijd weer sprake van veerkracht. In kunst, in literatuur, in spot; in het vinden van een vorm om structuren af te breken en nieuwe te laten ontstaan.'

- Roxane van Iperen

meer over Roxane van Iperen

pleitschrijver

Roxane van Iperen groeide op in Nederland, België en Spanje. Na diverse verhuizingen, belandt ze op haar zestiende in Sint-Michielsgestel, waar ze haar gymnasiumdiploma behaalt. Ze studeerde rechten aan de Universiteit van Amsterdam. Vanaf 2001 tot 2011 werkte ze als jurist en adviseur bij diverse advocatenkantoren en bedrijven. Ze specialiseerde zich onder andere in belastingconstructies en duurzame verdienmodellen. Sindsdien heeft zij een eigen zakelijke adviespraktijk genaamd De Pleitschrijver.

machtsstructuren

Haar journalistieke carrière begon als project aan de zijlijn. In de avonduren schreef ze columns voor het magazine Jackie en later ook voor Het Financieele Dagblad, Het Parool, De Morgen en Follow the Money. Voor de Olympische Spelen van 2016 werd zij gastcorrespondent Brazilië voor De Correspondent. Ze schrijft essays voor o.a. Vrij Nederland, met name over politieke en financieel-economische onderwerpen. In 2017 won ze met haar artikel en videocolumn over de koolstofbubbel en de macht van de fossiele industrie voor Vrij Nederland de ‘VOJN Award voor Beste Journalistieke Opinie’. En haar essay ‘Nee, een duurzame wereld begint niet bij jezelf’ werd genomineerd voor de Mercur Reportage van het jaar 2020.

Inmiddels is Van Iperen niet weg te denken uit het publieke debat. Ze bekijkt de wereld met een financieel-economische blik, ontleedt als geen ander machtsstructuren en heeft een scherp oog voor hypocrisie, ongelijkheid en integriteitskwesties. 

't Hooge Nest

Ze debuteerde als romancier in 2016 met Schuim der aarde, een aangrijpende roman over het leven op een zandvlakte en in een drukke stad in Brazilië, een wereld waarin moraliteit een hol begrip is en maar één ding telt: overleven. Ze wint hiermee de Hebban Debuutprijs. Haar tweede boek, ’t Hooge Nest, verscheen in 2018 en betekende haar definitieve doorbraak naar een groot publiek. Het boek gaat over het gelijknamige huis in ‘t Gooi, dat Van Iperen met haar gezin bewoont, en waar de moedige Joodse zussen Brilleslijper onder de neus van Anton Mussert tientallen Joodse onderduikers onderbrachten. De vertaalrechten werden aan twaalf landen verkocht, waaronder het Verenigd Koninkrijk en Duitsland, waar het boek ook de bestsellerlijsten haalde. Ook de filmrechten zijn inmiddels verkocht, aan Man Up, het productiebedrijf van Carice van Houten en Halina Reijn.

rouwarbeid

Dit jaar maakte Van Iperen indruk met haar 4 mei-lezing. Daar stelde ze dat ‘de last van het onbedwongen verleden pas wordt verlicht als de mythe plaatsmaakt voor weten.’ En riep ze ons op tot ‘rouwarbeid’: Afdalen, stil zijn en álle stemmen aanhoren, ook de diepste uithalen van smart en van angst.’ Momenteel ligt van haar hand het Boekenweekessay in de winkel; De genocidefax. Wederom schuwt Van Iperen de donkere kanten van ons verleden niet. In dit essay onderzoekt ze aan de hand van de lotgevallen van de Canadese VN-generaal Romeo Dallaire ten tijde van de genocide op Tutsi’s in Rwanda in 1994, of en hoe een individu zijn eigen morele kompas durft te volgen wanneer dit tegen de groep ingaat. De grote vraag hierbij: wat doe jij als het erop aankomt? Over de moed van non-conformisme sprak ze zich al eerder uit toen ze in 2019 de Cleveringa-lezing hield. In het kader van de Cleveringa-leerstoel, die Romeo Dallaire momenteel bekleedt, draagt ze ook bij aan de Cleveringa Dallaire Critical Conversations Series - Moral courage: Leading in times of conflict and crisis.

Op dit moment werkt Van Iperen aan een nieuwe roman en in het najaar brengt ze een bundeling uit van brieven die ze heeft ontvangen na publicatie van haar bestseller 't Hooge Nest. Van Iperen over deze bundeling in het NPO-radioprogramma 1 op 1: 'Ik heb doorlopend prachtige brieven uit de hele wereld mogen ontvangen van mensen met oorlogstrauma's. Die verzameling vormt een soort reflectie op de Tweede Wereldoorlog anno 2021.'

Roxane van Iperen is getrouwd met haar jeugdliefde Joris Lenglet. Samen hebben ze een dochter en twee zoons. Ze wonen in Naarden in ‘t Hooge Nest.

Shooting the Mafia

Kim Longinotto, MetFilm Sales, 2019

Roxane van Iperen opent haar Zomergastenavond met een fragment uit de documentaire Shooting the Mafia (2019). Daarin maken we kennis met de Italiaanse fotograaf en feminist Letizia Battaglia, bekend vanwege haar indringende zwart-witfoto’s van liquidaties op Sicilië. In dit fragment vertelt Battaglia over de gruwelijkheden die de maffia aanricht in haar land. Van Iperen wil met dit fragment de toon zetten: in haar Zomergastenavond zullen we geconfronteerd worden met de nodige donkere kanten van de mensheid, maar ook met de helden die in verzet komen.

Gerard Kornelis van het Reve

Charles Leeuwenkamp, VPRO, 1969

In het zogeheten Ezelproces van 1966 werd Gerard Reve vrijgesproken van godslastering - nadat de schrijver beschreven had hoe God als ezel tot hem was gekomen en hoe Reve hem vervolgens in ‘Zijn Geheime Opening’ driemaal bezat. Dat proces was formatief voor jurist Van Iperen en liet haar zien hoe er met grote instituten en dogma’s de draak gestoken kon worden, om ze op die manier af te breken. 

Daarom mag een fragment van Gerard Reve in haar avond niet ontbreken en zien we hem tijdens een huldigingsavond in 1969, in de Kerk van het Allerheiligst Hart van Jezus, zijn omgeving op de hak nemen: ‘Het is een heerlijke kerk, maar het is ook, je hoeft hier alleen maar om je heen te kijken, een poppenkast.’

Fed Up

Stephanie Soechtig, Remain in Light Distributie, 2014

Fed Up (2014) is een documentairefilm over de voedselindustrie en de manier waarop zij sjoemelen met suikers, calorieën, en verschillende versies van regular, light, zero en no sugar. In dit fragment zien we hoe de goede bedoelingen van Michelle Obama, die zich met de actiegroep Let’s Move inzette tegen kinderobesitas, vakkundig verdraaid werden door gehaaide bedrijven. Naar het publiek toe schaarden zij zich achter het initiatief, maar in feite kaapten zij de campagne en maakten ze loze beloften. 

Met deze scène wil Van Iperen de macht van grote bedrijven laten zien, in het bijzonder hun vermogen om het gesprek te manipuleren: aan het einde van het fragment wordt de verantwoordelijkheid niet neergelegd bij het bedrijf, maar bij de individuele consument, terwijl die onmogelijk grootschalige verandering teweeg kan brengen.

TikTok

Dit fragment is een compilatie van TikTok-filmpjes die Van Iperen de afgelopen tijd met haar kinderen heeft gedeeld. Daarmee geeft ze inzicht in haar ‘algoritme’, dat haar vooral veel grappige dierenfilmpjes voorschotelt. Met deze compilatie wil Van Iperen een gesprek starten over de macht van big tech, gevangen zitten in jouw eigen bubbel en de manier waarop algoritmes eigenheid afromen tot we allemaal hetzelfde kijken en denken.

Corpus Christi

Jan Komasa, Imagine Film Distribution, 2019

In dit drama van de Poolse regisseur Jan Komasa doet de kleine crimineel Daniel zich voor als dorpspriester Tomasz - hoewel het de vraag is of hij daarmee niet aan zijn eigenlijke roeping voldoet. In het fragment zien we de lokale burgemeester hem opdragen niet meer zijn neus in andermans zaken te steken en nederig te zijn.

Kort daarna pakt Tomasz hem terug door ten overstaan van een aantal dorpelingen een gebed te koppelen aan een preek over hebzucht en afgunst, en dat we allen nederig moeten blijven voor de ogen van God. De machtsstrijd tussen priester en burgemeester - en de verschillende gereedschappen die ze daarbij tot hun beschikking hebben - fascineert Van Iperen.

We Will Find It

Zoï Tatopoulos, Sean Lew, 2021

Roxane van Iperen houdt van dans - ze heeft zelf ook jarenlang gedanst - en ze neemt mede daarom deze choreografie van Zoï Tatopoulos mee, waarin we verschillende mannen zien dansen op een verlaten industrieterrein. Van Iperen wil in het bijzonder inzoomen op het harde werk dat ervoor nodig is om deze choreografie uit te voeren én het harde werk dat ervoor nodig is om het er uit te laten zien alsof het geen hard werken is. Terwijl we als kijkers door de uitvoering worden betoverd, draait het voor de uitvoerders om perfectionisme en frustratie.

Das weiße Band

Michael Haneke, X-Filme Creative Pool, 2009

Das weiße Band (2009) schetst het klimaat in Duitsland net voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. In dit fragment worden twee kinderen vermanend toegesproken door hun vader, de plaatselijke dominee, omdat ze te laat zijn thuis gekomen. Als straf zullen ze in de ochtend stokslagen krijgen en daarnaast zal het hele gezin die avond niet eten, als collectieve boetedoening.

Van Iperen vraagt zich bij dit fragment af hoe we gevormd worden door de perceptie van anderen: als anderen, nota bene jouw eigen vader, je zien als crimineel, ga je je daar dan ook naar gedragen? Das weiße Band is Van Iperens keuzefilm en is direct na deze uitzending van Zomergasten te zien op NPO 2.

Hannah Gadsby: Nanette

Jon Olb & Madeleine Parry, Netflix, 2018

In haar prijswinnende special Nanette fileert de Australische comedian Hannah Gadsby de kunst van het grappen maken en in het bijzonder de manier waarop comedians met zichzelf de spot (moeten) drijven om een lach te krijgen. Daar is Gadsby klaar mee, vertelt ze: ze wil zichzelf niet langer naar beneden halen, omdat de wereld dat al genoeg probeert - als gezette lesbische vrouw met kort kapsel krijgt ze regelmatig hoon over zich heen.

In dit fragment draait ze de rollen om en bevraagt ze waarom de reputatie van bekende mannen als Donald Trump, Bill Cosby, Pablo Picasso en Harvey Weinstein belangrijker wordt gevonden dan de slachtoffers die ze maken. Daarbij deelt ze ook haar persoonlijke trauma. Van Iperen neemt dit fragment niet alleen mee voor Gadsby’s betoog, maar ook de uitgesproken woede erin: waarom zijn we niet bozer?

Zeugen - Aussagen zum Mord an einem Volk

Karl Fruchtmann, Radio Bremen, 1981

‘Alle menselijke gevoelens, zoals huilen, zijn bij mij afgestorven,’ vertelt Yaakov Silberberg in dit fragment uit de documentaire Zeugen – Aussagen zum Mord an einem Volk. Hij werd tijdens de Tweede Wereldoorlog door kampbewaarders lid gemaakt van het Sonderkommando, een groep gevangenen die andere gevangenen de dood in moesten helpen en die doden ook moesten verwerken. Zijn getuigenis, over de gruwelen die hij meemaakte, gaat door merg en been, maar zelf gelooft Silberberg niet meer in zijn menselijkheid. Dat is hem ontnomen.

Voor Van Iperen vormt dit fragment de kern van haar Zomergastenavond. Het gaat over hetgeen mensen elkaar aandoen, de daarop volgende ontmenselijking en de schuldvraag waar je ook als slachtoffer mee kunt worstelen.

Who Will Write Our History

Roberta Grossman, Katahdin Productions, 2018

De documentaire Who Will Write Our History gaat over het Oyneg Shabbat-gezelschap, dat op geheel eigen wijze verzet bood tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze groep werd opgericht door de Joods-Poolse historicus Emanuel Ringelblum en had als doel om Joodse getuigenissen te verzamelen in het Getto van Warschau, om daarmee weerstand te bieden tegen Duitse propaganda.

In dit fragment zien we een reconstructie van de oprichting en leren we Rachel Auerbach kennen. Zij is een van de weinige Oyneg Shabbat-leden die de oorlog wist te overleven en ze vertelt over de noodzaak van hun werk: hiermee hielden ze namelijk hun manier van leven en de geschiedschrijving in eigen hand.

Van Iperen, die zelf ook schreef over het Joodse verzet in haar boek ‘t Hooge Nest, neemt dit fragment mee omdat dit verhaal nog te weinig bekend is en om de veerkracht te laten zien van de onderdrukten. Als het gaat over oorlog, gaat het al snel over helden, schurken en slachtoffers, maar dit waren gewone mensen die deden wat ze konden.

Louis C.K.: Oh My God

HBO, Pig Newton, 2013

De comedian Louis C.K. neemt ons in dit fragment mee naar het stemmetje in ons hoofd dat zegt ‘ja, maar’. In het bijzonder het stemmetje dat zegt bij het horen over pinda-allergieën: ‘Ja, maar misschien hoor je te sterven als je al doodgaat van een nootje.’ Of bij het lezen over overleden soldaten: ‘Ja, maar misschien is dat niet zo raar als je in een ander land gaat vechten.’

Donkere humor dus, en een lijn die Louis C.K. steeds verder trekt, totdat hij over slavernij begint. Dan valt het gelach stil, maar neemt de comedian het publiek mee in dat ongemak. De manier waarop C.K. zijn toehoorders medeplichtig weet te maken, en hoe hij ook duistere gedachten accepteert en blootlegt, wil Van Iperen graag laten zien.

Beirut

Ibrahim Maalouf, Oleo Films, Auditorium Films, 2020

Roxane van Iperen sluit haar Zomergastenavond af met het nummer ‘Beirut’ van de Frans-Libanese trompettist Ibrahim Maalouf. In de videoclip zien we hem samen met gitarist Francois Delporte op de Arena van Nîmes zitten, een amfitheater in Frankrijk. Met zijn melancholische klanken wil ze de kijkers de nacht in wiegen.