Hoe herstel je het vertrouwen in de media? Vanuit die vraag lanceerde de VPRO in 2018 Trees, een onderzoeksjournalistiekpodcast waarbij het publiek niet alleen luisterde, maar ook meedacht. De focus lag op transparantie, omdat het publiek de geloofwaardigheid van de journalistiek weer moest kunnen zien. Nu het vertrouwen in nieuws nog verder is gedaald en de hoeveelheid nepnieuws alleen maar is toegenomen, is Trees relevanter dan ooit.
Kreten als ‘fake news’ en ‘dishonest people’ vlogen je in 2017 om de oren. Wanneer je ze leest kun je ze bijna horen. Met het aantreden van Donald Trump als Amerikaanse president werd wantrouwen in de media een politiek wapen. Journalisten werden neergezet als vijanden van de samenleving en dit werd door steeds meer mensen geloofd. Ook in Nederland nam het wantrouwen in de media enorm toe. Het Reuters Institute Digital News Report 2025 laat zien dat het vertrouwen tussen 2018 en 2021 een dip kent. Dus probeerde de VPRO iets anders met Trees. De journalistiek verdedigen door alles open en bloot te leggen voor het publiek.
Het redactieproces in beeld
Trees werd een app waarop het publiek ruimte had om de podcast te beluisteren en interactie te hebben met de journalisten. De luisteraars werden meegenomen in alle stappen die je maakt om als journalist van idee tot productie te komen. Dit begon altijd met een redactievergadering waarin het onderwerp werd besproken. Vervolgens gingen drie jonge journalisten met elk een eigen visie op onderzoek uit. Ze deelden de succesverhalen van hun zoekresultaten maar ze deelden ook waar ze vastliepen. Al deze stappen waren voor de appgebruikers te volgen in de onderzoekslijnen van de journalisten.
Drie journalisten, drie perspectieven
Elke journalist bracht zijn eigen karakter mee naar de redactietafel. Volkan was de filosoof, Meike de waakhond en Tessa de nerd. Dit zorgde voor een dynamiek waarbij een onderwerp na de redactievergadering ook vanuit meerdere invalshoeken benaderd werd. Appgebruikers konden zelf kiezen welke onderzoekslijn ze volgden en konden de journalisten ook actief helpen. Dat maakte Trees meer dan alleen een podcast, het was een interactief platform gericht op jongeren, waarbij thema's werden gekozen die bij de belevingswereld van die generatie pasten. Hierdoor werd de kloof tussen maker en publiek steeds kleiner. Wanneer de journalisten hun onderzoeken hadden afgerond werd er een podcast gemaakt waarin ze bij elkaar kwamen om hun conclusies en resultaten te bespreken.
Ik denk dat Trees te vroeg was voor haar tijd
Interactieve audio
‘’Het was een hele schaalbare manier van nieuws maken’’, zegt Robin Verdegaal, designer van de app. ‘’Als je echt geïnteresseerd was in iets dan was de mogelijkheid er om je er meer in te verdiepen.’’ De functies van de app waren van groot belang voor de interactie met het publiek. Zo zaten er in de podcast interactiemomenten waar je als luisteraar bijvoorbeeld een vraag kon beantwoorden of je mening kon geven. ‘’Dit levert een ontzettend groot voordeel op’’, zegt Hansje van de Beek, eindredacteur van Trees. ‘’Cijfers, die normaal slecht werken in audio, konden dankzij die interactiemomenten toch op een begrijpelijke manier worden overgebracht.’’
Toch was het geen gemakkelijk experiment. ‘’Ik denk eigenlijk dat Trees iets te vroeg was voor haar tijd’’, zegt Hansje. In 2018 waren podcasts nog nauwelijks een gebruikt medium in Nederland, laat staan voor onderzoeksjournalistiek. ‘’Daar kwam bij dat het publiek hier een app voor moest downloaden, wat natuurlijk een extra drempel is in gebruik’’, vertelt ze. Ook het werken met een jong team journalisten in ontwikkeling was een uitdaging. Het was constant een balans vinden in wat het team kon en wat de mogelijkheden van de app waren. ''Oh ja, en de grootste fout was de naam. Er bestaan heel veel bomen apps.''
De nieuwskloof
Hoewel Trees maar een jaar heeft bestaan, wegens gebrek aan investering door de NPO, lijken haar doelen alleen maar urgenter geworden. Het vertrouwen in het nieuws is op het laagste punt sinds de metingen in 2018 en de nieuwsinteresse onder jongeren daalt volgens het Digital News Report 2025. Daarnaast wordt door de invloed van big tech de kloof tussen nieuwsmedia en burgers groter. 60 procent van de jongeren gebruikt big tech platforms als grootste toegang tot online nieuws. ‘’Dit vergroot de potentiële opiniemacht die big tech heeft als poortwachter van het nieuws’’, zegt het Commissariaat Voor De Media. Transparantie in het doen van onderzoek lijkt dus nog belangrijker voor het nieuwsvertrouwen dan in 2018.
Kortom Trees liet zien dat er een andere weg mogelijk was. Niet door het publiek van een afstand nieuws aan te bieden, maar door ze mee te nemen in het proces. In een tijd waarin algoritmes bepalen wat we zien en wantrouwen in de media groter is dan ooit, is die transparantie noodzakelijk. Trees was misschien te vroeg voor haar tijd, maar haar idee zeker niet. Want de vraag waarmee Trees begon, wacht nog altijd op een antwoord.