filmjaar 2016

'Ik geef geen zier om zelfontplooiing'

Werner Herzog bracht bliksembezoek aan IDFA

Saskia Legein ,

Wetenschappers van diverse pluimage bevolken tijdens de zomermaanden de Zuidpool. Werner Herzog bracht voor Encounters at the End of the World - morgen nog te zien op IDFA - zeven weken met ze door. Zoals karakteristiek voor zijn hele oeuvre filmde hij ook nu weer onder barre omstandigheden kleurrijke types. 'Die eigenwijze pinguïn was wel een typisch Herzogiaans personage.'

Wat vond Roger Ebert, de bekende Amerikaanse filmcriticus aan wie u uw film heeft opgedragen, van Encounters at the End of the World?
'Een paar dagen geleden heeft hij op zijn website een lange brief aan mij gepubliceerd. Hij heeft een groot hart voor cinema en heeft altijd steekhoudende argumenten. Door zijn ziekte kan hij niet meer praten, hij voert nu gesprekken door op papiertjes zijn vragen te krabbelen. Toch knokt hij door en daarom mag ik hem zo graag. Ik heb hem wel op het hart gedrukt: "Als een film is opdragen aan een criticus, kan die er natuurlijk niet meer kritisch over zijn." In plaats van een recensie heeft hij dus een brief geschreven. Een mooie, flatterende brief, niet alleen over Encounters, maar over mijn werk in het algemeen.'

U heeft zich altijd luid en duidelijk afgezet tegen het academische denken, maar nu heeft u uw film opgedragen aan iemand die analytisch kijkt en de film zit ook nog vol met wetenschappers. Denkt u inmiddels anders over academici?
'Wat ik daarmee bedoelde, is het postmoderne gewauwel in sommige academische kringen. Daar hou ik niet van. Dat staat volkomen los van wat er gebeurt in de wereld. De mannen en vrouwen op Antarctica praten niet als academici. Het zijn menselijke mensen. Je ziet ook in de film terug dat ik ze allemaal graag mag.'

Omdat u een zwak heeft voor mensen die een brandende passie voor iets hebben opgevat ?
'Ja. Die Bulgaarse filosoof met een graad in contemporaine literatuur is bijvoorbeeld gewoon een heftruckbestuurder op Antarctica. Hij vertelde me dat hij al verliefd werd op de wijde wereld toen hij nog maar een jongen was. Zo ging het bij mij ook, ik werd ook verliefd op de wereld toen ik klein was. Alle mensen die ik ontmoette op Antarctica verwoordden mijn eigen gedachten. Ik bracht graag een avond met ze door, met een biertje in de hand pratend over het leven. En vrouwen. Hoe moeten wij mannen veranderen? Hoe moeten we omgaan met het fenomeen vrouw? Hoe verschrikkelijk zou de wereld zijn zonder vrouwen? Prachtig gespreksonderwerpen als je in de eenzaamheid van Antarctica vertoeft, terwijl er buiten een ijsstorm woedt.'

Heeft u of uw vaste cameraman Peter Zeitlinger zelf onder de ijskap mogen filmen?
'Nee, alleen gespecialiseerde duikers is toegestaan onder het ijs te gaan. Het is te gevaarlijk. Je hebt tien meter ijs boven je en als je verdwaalt, of door stromingen wordt meegevoerd, vind je de weg naar het gat niet meer terug. Antarctica kan dat soort incidenten niet lijden, want dan moeten er mensen en materieel worden ingezet die hard nodig zijn voor andere dingen. Voordat je naar Antarctica afreist, moet je ook een hele strenge medische keuring ondergaan, een beetje als een astronautenkeuring. Wie tijdens de duistere wintermaanden gaat, moet sowieso zijn verstandskiezen laten trekken en z'n blinde darm laten verwijderen. Ze kunnen het risico van complicaties niet nemen. Je kunt je dat ook wel voorstellen als je bedenkt dat een natuurkundige een paar jaar geleden plotseling borstkanker kreeg terwijl ze op de Zuidpool aan het werk was. Negen reddingswerkers moesten in de duisternis hun leven wagen om haar daar weg te halen. Er is simpelweg geen materieel om een landingsbaan voor het vliegtuig te prepareren en geen energie om die te verlichten. Vandaar die strenge regels.'

Beproevingen en barre omstandigheden lopen als een rode draad door uw werk. Heeft u er wel eens over gedacht om juist een film te maken over exorbitante luxe en comfort om te zien of u dat ook aankunt?
'Nee, het is een groot misverstand dat ik mijn eigen grenzen zou willen verkennen. Dat is totaal oninteressant. Alleen idioten die op zoek zijn naar hun innerlijke zelf gaan bergen beklimmen of doorkruisen een woestijn op blote voeten. Ik geef geen zier om zelfontplooiing en mijn grenzen opzoeken. Ik wil niet eens naar mezelf in de spiegel kijken, dus dat gedrag is me vreemd. Ik ben nieuwsgierig naar de wereld , niet naar mezelf. Interviews die ik geef lees ik nooit terug, en boarding passes van al mijn reizen bewaar ik niet. Ik doe gewoon mijn werk.'

Uw fascinaties klinken in uw werk wel duidelijk door. Zo kreeg u niet voor niks een eigenwijze pinguïn in het vizier die vastberaden van zijn kolonie wegwaggelt. Is die buiten het zicht van de camera toch nog omgedraaid?
'Dat weet ik niet. Maar het is zeker dat sommige pinguïns op hun tocht naar onbekend terrein sterven. Vuistregel is dat je een pinguïnkolonie niet stoort, ook een individuele pinguïn die een ander pad inslaat niet. Je moet 'm laten begaan, ook al weet je dat hij op zijn eigen dood afstiefelt. Zo'n honderd kilometer landinwaarts zag ik karkassen liggen van pinguïns. Het lijkt erop dat mijn vraag aan de bioloog, of er gekke pinguïns met een afwijking bestaan, dus wel bevestigend beantwoord moet worden. Dit exemplaar was letterlijk en figuurlijk de weg kwijt.'

Zoals de personages in uw films wel vaker overkomt?
[ Lachend] 'Ja, ik denk dat die pinguïn wel een typisch Herzogiaans karakter was .'

Hoe komt u toch aan al die mafkezen?
'Geen idee. Ze komen op mijn pad. Timothy Treadwell in Grizzly Man is een goed voorbeeld. Ik was helemaal niet op zoek naar zijn verhaal. Eerlijk gezegd zocht ik mijn autosleutels op een tafeltje en toen schoof de producent met wie ik in gesprek was het artikel over Treadwell naar me toe, omdat hij dacht dat ik daarnaar keek . Toen zag ik meteen dat er een film in zat. Een schitterend misverstand.'

Encounters at the End of the World is zaterdagavond 1 december nog te zien op IDFA.
Munt 11, 22.30 uur