Terugblik 100 jaar VPRO: Een gebaar
In het kader van het honderdjarig bestaan blikken we in vier artikelen terug op het roemruchte VPRO-verleden. We trappen af met Een gebaar, een compilatie van twee bonte benefietavonden voor Amnesty International in Theater Carré die in mei 1983 uitgezonden werd. Freek de Jonge: ‘Het leverde mij een verrekte bilspier op. Voor het goede doel.’
‘Het was bijna een hallucinatie, een droom. Stond je daar opeens oog in oog met André Hazes en Herman Brood, die daar ook rondhingen, wachtend op hun beurt om hun ding te doen. Ik had het gevoel dat ik niet te veel moest praten, want dat kon de magie verbreken. Een legendarische avond,’ aldus Freek de Jonge ruim veertig jaar later. De gelauwerde artiest stond honderden keren in Koninklijk Theater Carré, maar 16 en 17 mei 1983 hebben misschien wel de meeste indruk op hem gemaakt. Op die uitverkochte avonden verzorgde hij samen met Kees van Kooten en Wim de Bie een benefiet voor Amnesty International onder de naam Een gebaar. Een week later, op woensdagavond 25 mei, zond de VPRO een urenlange registratie uit van de bonte avonden, waar naast de grote drie onder anderen Herman van Veen, Kamagurka, Joop Visser, De Duo’s (Arjan Ederveen en Kees Prins) Het Werkteater, Margreet Dolman, Mathilde Santing en Adèle Bloemendaal optraden. Ook het destijds immens populaire Doe Maar deed mee, maar om te voorkomen dat de zaal vol tienermeiden en hun ouders zouden zitten waren zij niet aangekondigd. Bovendien speelde Doe Maar geen eigen nummers, beide avonden was het viertal ‘slechts’ begeleidingsband.
Elisabeth wilde alle vrijheid. Begrijpelijk, want veel mensen bij Amnesty vonden overal van alles van. Daar had ze geen zin in
Hoofdredacteur Rinus Ferdinandusse van Vrij Nederland, was ceremoniemeester, terwijl de louche Hank den Drijver (Wim de Bie) de grote aksieleider was. In 2018 blikte Kees van Kooten terug op Een gebaar in Wordt Vervolgd, het onlangs opgeheven blad van Amnesty International. ‘Het was een opgewonden boel, het zinderde in de wandelgangen en de kleedkamers. Heel links, smaakvol Nederland was hier bij elkaar om goed te doen.’ Naast twee uitverkochte zalen en een lange avond toptelevisie bestond Een gebaar uit een dvd, elpee en een fotoboek, inclusief de financiële afrekening door Hank den Drijver van het gelijknamige malversatiebureau. De succesvolle en legendarische actie leverde Amnesty 4000 nieuwe leden en 631.525,99 gulden (286.573,41 euro) op.
Vaak kent succes vele vaders, maar dat is deze keer niet het geval, vertelt Dick Oosting, die in 1983 directeur is van Amnesty International. Hij hoeft niet lang na te denken over de vraag hoe Een gebaar ontstond. ‘Het idee kwam van Elisabeth Groot (1943-2021, red.). Zij werkte bij ons en was de drijvende kracht achter het geheel. Het was een pittige tante en toen ze met dit plan bij mij kwam had ze één harde voorwaarde: “Ik rapporteer alleen aan jou en niemand anders.” Elisabeth wilde alle vrijheid bij de organisatie en programmering. Begrijpelijk, want er waren destijds, en nog steeds, heel veel mensen bij Amnesty die overal van alles van vonden. Daar had ze geen zin in.’
Monty Python
Een gebaar was weliswaar haar idee, maar ook weer niet helemáál. Onder de titel A Poke in the Eye (with a Sharp Stick) had in Engeland in 1976 al een vergelijkbare benefietavond voor Amnesty International plaatsgevonden. Daar deden onder meer de leden van Monty Python en Rowan ‘Mr.Bean’ Atkinson aan mee. Het was de eerste show van een reeks die onder de titel The Secret Policeman’s Ball een legendarische status zou krijgen. Bij latere edities deden er naast komieken ook veel bekende muzikanten mee, van Lou Reed tot Kate Bush.
Dat Elisabeth Groot het trio Freek, Kees en Wim inschakelde lijkt voor de hand liggend gezien hun VPRO-DNA. Bovendien waren de bekende Britse komieken dankzij de VPRO op de Nederlandse televisie te zien. Volop verwantschap, al was de persoonlijke band veel belangrijker. Jaco Groot, de bescheiden echtgenoot van Elisabeth, bestierde uitgeverij De Harmonie, die onder meer de Bescheurkalender van Van Kooten en De Bie uitgaf. Zijn netwerk in cultureel en literair Nederland was en is enorm, al blijft hij zelf altijd buiten beeld. Leuk weetje: jaren na Een gebaar wees Elisabeth haar man op een manuscript over een toverend Engels jochie. Die zag niet veel in het ongelooflijke verhaal over kinderen die op bezemstelen door de lucht vliegen om zwerkbal te spelen. ‘Je bent gek als je dit niet uitgeeft,’ zei ze tegen hem. ‘Ga er achteraan.’ Hij liet zich overtuigen, kocht de uitgeefrechten van ene J.K. Rowling en verkocht miljoenen Harry Potterboeken.
Opeens stonden we bij Wim thuis tegen het behang te praten. Dat was voor mij wel een bijzondere ervaring
Voor de invulling van het programma belden Van Kooten, De Bie en De Jonge gewoon iedereen die ze goed vonden. Het animo was groot. Herman van Veen zegde er zelfs een optreden in New York voor af en alleen André Hazes aarzelde. Zijn publiek verschilde nogal van de VPRO-achterban, maar de kans om samen met Herman Brood een duet te zingen trok hem over de streep. Er werd een heuse persconferentie belegd, waar Freek de Jonge vertelde dat men nogal wat artiesten had moeten afwijzen en dat Bernadette Kraakman vooralsnog een twijfelgeval was. De zangeres mocht alleen komen als ze die maand het Eurovisiesongfestival zou winnen, maar ze werd met ‘Sing Me a Song’ zevende. Over de uitzendrechten was gedoe: Amnesty vroeg 150.000 gulden, de VPRO bood 60.000. Er werd nog even met de Vara gesproken, maar uiteindelijk betaalde de VPRO 75.000 gulden (34.000 euro), in die tijd een hoofdprijs voor de kleine omroep. Naar verluidt had Veronica er het dubbele voor over, maar zagen Van Kooten en De Bie het niet zitten om met de commerciële omroep in zee te gaan. Er kwam een fraaie poster, ontworpen door grafisch vormgever Charlotte Fischer, en de relatief prijzige kaartjes – 25 gulden voor de zaal en 150 gulden voor de Koninklijke Loge – waren razendsnel uitverkocht. Dankzij een genereus gebaar van Freek de Jonge kon Amnesty twee avonden achtereen over Carré beschikken. Hij stond er namelijk zelf maandenlang geprogrammeerd met De mythe, maar schrapte twee voorstellingen.
Stress
Voor hun eerste gezamenlijke sketches moest er door het televisieduo en de theaterman stevig gerepeteerd worden. Dit was Freek de Jonge niet zo gewend. ‘Dat deed ik weinig, ik improviseerde met het publiek. Nu stonden we opeens bij Wim thuis tegen het behang te praten. Dat was voor mij wel een bijzondere ervaring. Hun onbevangenheid was indrukwekkend. Bijna schaamteloos hoe ze in de kamer gingen staan acteren. Dat vond ik wel een beetje gênant, maar ik heb me er maar aan overgegeven. Zij improviseerden ook veel, maar vanuit het type dat ze deden.’ De sketch waarin de cabaretier op rolschaatsen rollebollend met Van Kooten hard op het podium van Carré belandde was niet gerepeteerd in de huiskamer van De Bie. ‘Kees en ik hadden afgesproken om op de tweede avond zover mogelijk te gaan. Dat heeft mij een zwaar verrekte bilspier opgeleverd. Voor het goede doel.’
Initiator Elisabeth Groot wist meteen dat er ook een boek moest verschijnen bij Een gebaar. Daarmee overviel ze echtgenoot Jaco enigszins. De uitgever was op haar verzoek, en met een flink portie tegenzin, aangeschoven bij een van de eerste overleggen met onder anderen Van Kooten, De Bie en Ferdinandusse. ‘Jij gaat een boek uitgeven,’ kreeg hij daar opeens van haar te horen. Met alle blikken op zich gericht kon hij moeilijk weigeren, al had hij er weinig fiducie in dat er een boek viel te maken van dat ratjetoe aan types. Tot hij het lumineuze idee kreeg om elke artiest die het podium op kwam en degene die eraf ging als parels in een ketting aaneen te rijgen. Een foto-estafette van mensen die nooit eerder samen hadden opgetreden, laat staan samen gefotografeerd waren. En hij kende ook wel iemand die streng en aardig genoeg was om dat te organiseren.
‘Met heel veel plezier heb ik dat gedaan,’ zegt eerdergenoemde Charlotte Fischer. ‘Het was een enorme organisatie op zo’n groot flipboard. Ik heb toen Vincent Mentzel gevraagd om iedereen op dezelfde plek te fotograferen. Als artiesten van het podium af gaan voelen ze zich heel anders dan wanneer ze op moeten, maar in beide gevallen hebben ze een soort stress en op die momenten moest ik ze vriendelijk vragen of ze naast elkaar op de foto wilden. Van Adèle tot André Hazes. Tot de dag van vandaag heeft Vincent Mentzel nog tentoonstellingen opgeleukt met die foto’s.’
De Vieze Man
De witte letters tegen de rode achtergrond op het logo van Een gebaar zijn in het handschrift van Fischer. Zij ontwierp ook het bekende Amnes-T-shirt dat aksieleider Den Drijver droeg. ‘Het was een bijzonder boeket mensen. Ik zie Joop Visser nog zitten. Hij had het die avond ook weer over een complot, maar erkende jaren later dat het bijzondere avond was.’ Voor Fischer helemaal. Ze ontmoette daar ook de niet aangekondigde muzikant die de vader van haar kinderen zou worden: Henny Vrienten.
Het was echt een eer om mee te doen
Zangeres Fay Lovsky stond beide avonden op het podium met onder meer Doe Maar en De Positivoos. ‘Bij Kees en Wim waren Mathilde Santing, Floor van Zutphen en ik het achtergrondkoortje, zoals het in gristenpop hoort. We hadden welgeteld één repetitietje gehad op de zolder van Carré, maar we waren voorbereid! Toen we ons eerste regeltje zongen, zag ik Wim de Bie achterom kijken naar ons. Hij was verrukt van hoe we klonken. Nooit vergeten. Het was echt een eer om mee te mogen doen. Daar heb ik Henny ook leren kennen, later zijn we bevriend geraakt en werden we collega’s in The Magnificent 7.’
In 1983 studeerde componist Ron Mesland nog. Hij en zijn broer Dolf hadden vooral vanwege Van Kooten en De Bie en Freek de Jonge kaartjes gekocht, al vond hij Mathilde Santing ook erg leuk. Toch heeft Mesland 43 jaar later de warmste herinnering aan een andere artiest. ‘Ik dacht dat ik niet van Herman van Veen hield, maar die avond vond ik hem echt heel goed.’
Het is niet bekend of auteur Joke de Jonge ook een kaartje heeft moeten kopen, want zij werkte in 1983 bij Amnesty en mocht daarom in de catacomben kijken. ‘Stond Wim de Bie met zijn imposante gestalte opeens pal voor me. Ik liep bijna tegen hem aan. Waarschijnlijk heb ik alleen goeiedag weten te mompelen.’ Voor haar was de binnenkomst van De Vieze Man in de theaterzaal het hoogtepunt. ‘Dat een type dat ons wekelijks zo liet lachen zich actief verbond aan de ernstige zaken waar wij ons dagelijks mee bezighielden was echt een verademing. En ook dat al die andere artiesten, die we hoog hadden zitten, zich voor ons inspanden.’
Dat optreden van De Vieze Man was voor Kees van Kooten overigens veel gevaarlijker dan het gerollenbol met Freek de Jonge, want hij betrad het podium niet via een trapje, maar nam een aanloop gevolgd door een soort omgekeerde stagedive. ‘We vlógen die avond. Voor mij persoonlijk was dat vooral toen ik via het middenpad van Carré over de cameraman sprong en op het toneel belandde, ongebroken.’
Rapnummer
Ook vertaler Margriet de Graaf had, om een heel andere reden, toegang achter de schermen. ‘Er was daar een grote ruimte waar iedereen samenkwam. Al je helden ineens gewoon aanraakbaar voor je neus. Ik wist niet waar ik kijken moest. Kees en Wim, Freek en Adèle Bloemendaal. Zij was waanzinnig populair en had een heel klein broekje aan. Alle sterren op een kluitje. Behalve Herman van Veen, die zat helemaal alleen. Een beetje sneu.’
Dat ze zich Een gebaar nog zo goed herinnert komt niet alleen door de aanraakbaarheid en de optredens van haar helden, zeker niet. De avond was om een heel andere reden memorabel. De Graaf en Doe Maardrummer Jan Pijnenburg, destijds haar partner, hadden een naar eigen zeggen ‘gigantisch idioot jaar’ achter de rug. ‘Een jaar eerder, na zijn eerste optreden met Doe Maar, had Jan een zwaar auto-ongeluk gehad. Vervolgens is hij heel lang uit de running geweest om te revalideren en dit was zijn eerste optreden. Eigenlijk was hij nog aan het herstellen.’ De Graaf weet ook dat Doe Maar al eerder met Van Kooten en De Bie had opgetreden. In Juinen speelden ze samen ‘Geld is alles’, een parodie op ‘Is dit alles’. ‘Daar kenden ze elkaar al van.’
De avonden in Carré verliepen nogal chaotisch en eindigden pas diep in de nacht. Het is ondoenlijk om alle hoogtepunten te noemen, maar praatjesmaker Hank den Drijver (De Bie) met zijn cowboyhoed hoort daar, ook achter de schermen, zeker bij. En veel mensen hebben zelfs nu nog aan een woord genoeg om de titelsong ‘Maak eens een gebaar’ mee te kunnen rappen. Dit nummer van gelegenheidsformatie De Gebarenmakers was bovendien een van de eerste Nederlandstalige rapnummers.
Journalist Henk van Gelder zat ook in de zaal en deed verslag in NRC Handelsblad. ‘Het was een enthousiaste uitputtingsslag met een sympathiek verrassingspakket.’ Het rommelige karakter begon hem, wellicht met het oog op de deadline van de krant, op een gegeven moment toch te storen. ‘Er ging veel mis en later op de avond werd dat minder draaglijk.’
Een week na de twee avonden in Carré zond de VPRO een lange compilatie uit van regisseur Jop Pannekoek. Die zou volgens de doorgaans goed uit ingevoerde VPRO Gids tweeënhalf uur duren, maar het liep ook ruim een uur uit. Jango Edward en Adèle Bloemendaal zaten daar niet bij. In de gezellige chaos was hun audio niet goed opgenomen.
Kinnesinne
De televisierecensenten waren over het algemeen positief. In het Algemeen Dagblad werd het een erg leuke avond genoemd, al sijpelde er ook een flink portie Rotterdamse kinnesinne door in de recensie. ‘Hetzelfde bekende groepje dat elkaar de bal toespeelt. (…) Een toch wat eng Amsterdams sfeertje.’ De AD-recensent had eigenlijk liever gehad dat de unieke optredens van het organiserende trio niet door andere artiesten onderbroken werden. De bekende televisierecensent Nico Scheepmaker liep halverwege de avond naar het televisietoestel – zappen bestond nog niet – om van Nederland 1 naar Nederland 2 te schakelen. Niet omdat het hem niet boeide, maar Scheepmaker had een groot deel al live gezien. Bovendien werd die woensdagavond op Nederland 2 de Europacup 1-finale Hamburger SV tegen Juventus (1-0) uitgezonden. Volgens regisseur Pannekoek viel het enige doelpunt van die wedstrijd precies in de minuut dat er even geen artiesten te zien waren en het giro- en telefoonnummer van Amnesty in beeld verscheen. Dit impliceert dat iedereen die Felix Magath zag scoren waarschijnlijk geen financieel gebaar heeft gemaakt. Mooi verhaal, maar het kan niet kloppen: de Duitser scoorde al in de negende minuut.
Elf jaar na Een gebaar heeft Amnesty op een enigszins vergelijkbare benefietavond in Vredenburg in Utrecht geprobeerd om jongeren aan zich te binden. Maar ondanks de medewerking van het populaire Jiskefet-trio haalde het Amnesty Multinational Nederland Gala het niet bij het origineel. De zaal was matig bezet en vooral de lijst van BN’ers die ‘belangeloos hadden afgezegd’ was lang. Natuurlijk was vroeger niet alles beter, maar dat de avonden in Carré uitzonderlijk waren – voor de VPRO, de artiesten, Amnesty, de bezoekers en alle kijkers – lijdt geen twijfel. Je had er eigenlijk bij moeten zijn, wordt vaak gezegd, maar dat hoeft niet, want op het YouTubekanaal van Freek de Jonge is het hele programma terug te zien. En ‘Aksie de bevrijdende lach’, zoals de ondertitel luidt, blijkt de tand des tijds met gemak doorstaan te hebben en heeft niets aan urgentie ingeboet. Zangeres Fay Lovsky zou dan ook zo weer een nieuw gebaar willen maken. Niet per se voor de lol, maar wel uit noodzaak. ‘Daar is het verdorie hoogste tijd voor. Gaza, de Ice-razzia’s, afbrokkelende democratie, redenen genoeg. Protest!’
De compilatie van Een gebaar is te bekijken op het YouTubekanaal van Freek de Jonge.