Terugblik 100 jaar VPRO: Waskracht!

‘Het is op de kop af tien jaar geleden dat de nieuwslezer Fred Emmer van het scherm verdween. Omstreeks deze tijd maakt hij zijn comeback op de Nederlandse tv. Als antwoord op de vraag “Vanwaar deze rentree?” reageerde hij spontaan met “Het lijkt me wel leuk,”’ aldus Fred Emmer op 10 september 1995 in de eerste aflevering van het VPRO-programma Waskracht!. Natuurlijk, alles was waar wat hij vertelde, maar iets klopte er niet. Was dit serieus? Satire? Meta-tv of kunst? En wie was die mooie kauwgum kauwend jongedame naast Emmer? Kijkers zaten sowieso al op het puntje van de stoel of zappend op de bank want die eerste aflevering begon als een piratenuitzending. Zonder intro of leader startte een bloedserieus filmpje over een zogeheten ‘nieuwgeborene’. Dat was een man die wilde voelen wat vrouwen ervaren tijdens het menstrueren. Daartoe had hij een maandverband met daarop de inhoud van een blik gepelde tomaten in zijn onderbroek gelegd. Pas daarna kwamen leader, logo en het presentatieduo in beeld. De toon was gezet. Welkom bij Waskracht!.

De komst van de transfervrije Emmer was een meesterzet van de programmamakers Kees Brouwer en Rob Smits die de eindredactie over het nieuwe programma kregen. Ze hadden, net als verschillende andere waskrachten, vlieguren gemaakt bij voorloper TV-Nomaden. ‘Het was een magazine voor onvolwassen, dus eigenlijk voor alle leeftijden, waar totaal verschillende en gekke bijdragen van allerlei makers een plek konden krijgen. Verhalen vertellen, experimenteren en conventies doorbreken of oprekken,’ aldus Brouwer. Een mix van stijlen, maar volgens Brouwer was het geen rommelig programma. ‘We hechtten eraan dat het strak was, ook in de vormgeving en typografie.’

Twee seizoenen zat Britta Hosman naast Fred Emmer. Zij had VPRO-radio-ervaring en was in Amsterdam bekend als Monique van het illustere duo Karel & Monique op de lokale zender Salto. ‘Als Fred iets voorlas was het gewoon waar. Hij was dé nieuwslezer van onze generatie. Ik zat er als een soort sidekick bij, maar we waren gelijkwaardig.’ Hosman moest vooral zichzelf zijn en dat was best lastig. ‘Als je iemand speelt, zoals Monique, dan ben je veel minder kwetsbaar. Ik moest alles loslaten en gewoon Britta zijn.’ Presenteren was voor haar een beetje bijzaak. ‘Ik zat daar maar teksten voor te lezen terwijl ik wilde filmen. Het moest me ook niet te lang duren allemaal.’ De presentaties werden op wisselende locatie opgenomen. ‘Zaten we op een vuilnisbelt, ijsbaan of in een supermarkt.’ Na twee seizoenen stopte het duo. Hosman omdat ze naar de volwassenen-tv kon, Emmer omdat hij de teksten slecht vond en het programma amateuristisch. Ze werden opgevolgd door de cabaretiers Sanne Wallis de Vries en Thomas van Luyn.

Kunstzinnige types
Waskracht! was een leerschool, speeltuin (met gevaarlijke toestellen volgens Brouwer) en laboratorium waar een groot aantal jonge mensen, waaronder veel kunstzinnige types, de kans kregen om televisie te maken. Een greep. Zo maakte Michael ‘Hokjesman’ Schaap een meerdelige docusoap in zijn Amsterdamse stam-coffeeshop Crumb’s onder de titel Coffeeshopping. Bahram Sagedhi verzorgde een inburgeringscursus aan statushouders en schoor politicus Hans Janmaat kaal om de verschillen met Pim Fortuyn te onderzoeken. De in de VPRO Gids als ‘nieuwe Adriaan van Dis’ gepresenteerde dichter Lernert Engelberts was een onuitputtelijke bron van ideeën. Hij bedacht bijvoorbeeld de eerste Nederlandse Bollywood-soapserie, Driving Miss Palmen. Die werd in India opgenomen en alle rollen werden door Indiërs vertolkt. Op zich al bijzonder, maar dat de fictieve personages en het script gebaseerd waren op de levens van Daphne Deckers en Connie Palmen maakte het extra curieus. Zij waren ‘not amused’ en Hans van Mierlo, destijds partner van Palmen, uitte zijn ongenoegen bij de leiding van de VPRO. Excuses kreeg hij niet, wel een begripvol antwoord.

Engelberts tekende ook voor een eenmalige geheel gezongen Waskracht! Daarin hield Hanneke Groenteman een gezongen interview met debuterend auteur Thomas van Aalten. Een kwart eeuw later herinnert die zich nog bijzondere details. ‘Ik studeerde Communicatiewetenschappen, liep stage bij Waskracht! en in dezelfde tijd verscheen mijn debuutroman Sneeuwbeeld. Er was een voorgesprek bij Hanneke thuis en toen zag ik dat ze shag rookte. Ik dacht, hè wat krijgen we nou? Het plan was een interview op de melodie van “Ik drink” van Ramses Shaffy maar dat werkte niet. Toen kwam de pianist met het idee om de melodie van “Always Look on the Bright Side of Life” te gebruiken. Dat werkte prima.’ Volgens Van Aalten heeft het optreden niet veel invloed gehad op de verkoopcijfers van Sneeuwbeeld. Wel is hij naderhand regelmatig aangesproken op het feit dat hij als debutant door Groenteman werd geïnterviewd. ‘Maar als ik dan vroeg weet je nog hóe? Dan was het van wát hoe? Nou, het was zingend. Écht? Zo werkt het geheugen dus ook.’

Ontgroening
Regisseur Jorien van Nes stuitte tijdens het maken van een reportage in het Rotterdamse bejaardencentrum De Schans op onverkwikkelijke zaken die leken op ontgroeningen bij studentenverenigingen. Nieuwkomers moesten apart eten, bevelen van de oudere bewoners opvolgen en ’s nachts karpers vangen. De reportage leidde tot veel ophef en boze reacties. Dat het om een fakereportage ging hadden veel kijkers niet door. Op de plaats delict zelf was van verontwaardiging of opwinding weinig sprake. Volgens de directeur van De Schans had slechts een handjevol bewoners het item gezien.

De uitzending waarin berucht lastpak Rob Muntz, aangemoedigd door zijn kompaan Paul Jan van de Wint, verkleed als Hitler in Wenen Joodse inwoners de stuipen op het lijf joeg veroorzaakte wel een enorme golf aan negatieve kritiek. Zowel binnen als buiten Villa VPRO. Die betrof niet alleen de twee makers, maar ook de leiding van de VPRO-televisie die blijkbaar niet van tevoren bekeek wat er uitgezonden werd. Bij Waskracht! kwam dit vaak voor. Regelmatig was de uitzending pas op het allerlaatste moment klaar en werd de band pas vlak voor de uitzendtijd afgeleverd bij de eindregie. Opmerkelijk is ook dat in de VPRO Gids in de aankondiging exact stond omschreven wat en hoe Muntz in Wenen ging doen. Toch deed dit nergens alarmbellen afgaan. Volgens eindredacteur Brouwer was de interesse voor Waskracht! intern sowieso gering. ‘Elk week was er een eindredacteurenoverleg maar daar ging het altijd over grote titels zoals Diogenes. In die twee jaar dat ik er aanschoof heb ik nooit iets gehoord over Waskracht! Of men vond het wel best of ze zagen het nooit. We werden gedoogd.’ Door veranderingen in uitzenddag en -tijd was het programma ook makkelijk te missen. Want al na één seizoen werd het van de vertrouwde VPRO-zondagavond naar woensdag verplaatst.

Onnozelheid
Van alle rubrieken die Waskracht! heeft gekend was ‘Geen commentaar’ van parlementaire verslaggevers Klaas Schippers en Empee Holwerda het bekendst. Zij werden niet gehinderd door Haagse ervaring want vóór Waskracht! speelden ze in de Friese band LUL. Dat stond niet voor ‘Lui uit Leeuwarden,’ al werd dat er later wel bij verzonnen als ezelsbruggetje.

Tientallen Kamerleden zijn door hen geïnterviewd en hun stijl was bijzonder vernieuwend. ‘We hadden een beetje interesse en veel onnozelheid,’ zegt Schippers, ‘en dat leverde vaak interessante dingen op.’ Hoewel ze bij saaie antwoorden niet echt luisterden, en verzoeken om blunders eruit te knippen zelden inwilligden, kregen ze alle politici voor de camera. Vanwege het grote aanbod werd zelfs een CDA-stop ingelast. ‘Als je eenmaal een reeks hebt gaat het daarna bijna vanzelf. We hadden een portret gemaakt van Yvonne van Rooy waaruit naar voren kwam dat ze altijd aan het werk was en daardoor vrijgezel.’ Na dat persoonlijke en intieme interview wilde bijna iedereen wel meedoen. Schippers herinnert zich geen politici die spijt hadden van hun ontmoeting met het duo dat weliswaar onnozel oogde, maar heel goed wist wat het deed. Politici spraken nog vrijuit en de kans dat blunders zonder context in lollige fragmentenrubriek van talkshows of op sociale media belandden was klein. Slechts twee interviews werden niet uitgezonden. ‘De gesprekken met Harry van Bommel van de SP en Femke Halsema van GroenLinks zijn nooit gebruikt. Waarschijnlijk vonden we die te saai.’ Het duo sprak ook buitenlandse politici onder wie zelfs Ronnie Brunswijk in Suriname. Na Waskracht! kregen ze een eigen programma, Topmannen. Daarin interviewden ze ceo’s van multinationals op de achterbank van hun dienstauto. Met plezier kijkt Schippers terug op zijn tv-werk maar hij mist het niet. Als labelmanager is hij terug bij zijn eerste liefde, de muziek. ‘Ik zou alleen een televisiecarrière ambiëren als ik er beter in was geweest.’

© AMKE /

Voor Roland Duong was Waskracht! een laboratorium voor tv-formats waarin je helemaal vrij was. Zo konden de mooiste dingen ontstaan. ‘Ik weet nog dat Maurice [Dekkers, red.] met een eierdoos kwam aanzetten. Daar stond een plaatje op met kippen in een zonnig weiland. Hij zei: “Ik wil aan de hand van dit beeld uitzoeken hoe het echt is.” Een naïeve, haast kinderlijke exercitie waar later de Keuringsdienst van waarde uit is ontstaan.’ Duong noemt nog een item dat misschien wel aan de wieg stond van een nieuw internationaal succesvol format, ‘Mijn 3.27 min’. ‘Met Lernert Engelberts hadden we de Leidse Schouwburg afgehuurd waar mensen die eigenlijk niet iets bijzonders konden auditie deden. Dus geen sporters, zangers of grote denkers maar onbewust onbekwamen die op televisie wilden. Een man zei: “Ik kan niets. Niet dansen of acteren maar wil wel graag de bekendste onbekende Nederlander worden.” Dat was wel een goede voorloper van Big Brother.’

Levensgevaarlijk
Na de kunstacademie begon Mascha Halberstad haar loopbaan bij Waskracht! ‘Het was voor mij een speeltuin maar ook een soort masteropleiding.’ In 2022 gingen er drie Gouden Kalveren naar Knor, haar stop-motionspeelfilm. Veel van haar filmpjes voor Waskracht! waren gebaseerd op de actualiteit. ‘Nu maak ik speelfilms, maar toen was het elke week een enorm uitdaging om het steeds op tijd af te krijgen. Nachtenlang hypergefocust doorwerken, dat lag me wel. Fantastisch.’ Er kon veel. Zo heeft in een van haar animaties een koe de stem van Kees Prins en gaf Philip Freriks zijn stem aan de boer. ‘Dat vond ik wel bijzonder. Het waren de hoogtijdagen van Jiskefet.’ De Knor-regisseur maakte ook een sciencefictionfilm, ‘Supermousen’. ‘Die hadden we in de Mergelgrotten in Limburg opgenomen maar de schijf was gewist. Alles weg. Toen heb ik een week lang bijna continu doorgewerkt, hooguit vijf uur geslapen en reed ik midden in de nacht in m’n eend vanuit Arnhem naar Hilversum met het herstelde bestand. Ik was oververmoeid en zat hallucinerend achter het stuur. Ik zag koeien op de weg. Levensgevaarlijk.’ Veel werk heeft Halberstad nooit teruggezien. ‘Ik herinner me een filmpje met een meisje dat vermoord werd omdat ze kauwgum had gejat. Dat soort gruwelijke dingen maakte ik ook.’ Hoewel ze meestal thuis werkte, leerde ze veel bij Waskracht!.‘Van iedereen. We werden allemaal geïnspireerd door elkaar.’

Sunny Bergman noemt Waskracht! het mooiste programma ever en haar sollicitatie de strengste ooit. Pas na drie sollicitatieronden werd Bergman aangenomen. Haar productie was groot, divers, vaak persoonlijk en het ging altijd ergens over. Al bezocht ze ook ademhalisten, mensen die beweren van de lucht en het licht te leven, ruim voordat de rest van Nederland van hun bestaan hoorde. ‘Het format was dat er geen format was,’ zegt Bergman, ‘dus we konden alles doen. Een voorbeeld. Ik had gelezen dat de hongersnood in Afrika veroorzaakt werd door handelsbarrières en het dumpen van Europese voedseloverschotten. Een paar weken later al zat ik met degene die dat had geschreven in Kenia om zelf graan en koeien te verhandelen om te onderzoeken hoe dat proces werkte. Een avontuurlijke reis met een combinatie van journalistiek en activisme en tegelijkertijd een gekke documentaire.’ Voor een serie over utopieën verhuisde ze met haar gezinnetje naar zelfvoorzienende gemeenschappen. Tijdens dit experiment leerde ze in de Spaanse bergen dat ze praktisch wat minder getalenteerd was. ‘Nou ja, ik ben gewoon minder goed in timmeren en verbouwen.’ Een ander persoonlijk en informatief experiment ging over stomen van je vagina met een speciale mix van bigi boesie-kruiden. Het verhaal ging dat dit voor vernauwing zou zorgen, extra lekker voor de man tijdens de penetratie. Bergman nam de proef op de som. ‘Het werkte, maar niet alleen voor de man, ook voor de vrouw. Het was wel prettig en maakt het makkelijker om een g-spotorgasme te krijgen. Het was zeker geen illusie.’ Haar persoonlijke en experimentele werkwijze is door de jaren heen alleen maar sterker geworden. ‘Als ik ergens persoonlijk meezit kan ik dat extrapoleren naar een universele zoektocht. Dat is daar begonnen.’

Gouden tijd
Dat de start van Waskracht! op piraterij leek was geen toeval. Het eerste item, over de ‘nieuwgeborene’, was ook daadwerkelijk gemaakt door twee piraten: kunstenaars Jouke Mellema en Aart Kramer, wier programma’s via hun illegale zender Bunker TV op heel Terschelling te zien waren. ‘Wij waren zeker geen journalisten of documentairemakers,’ zegt Aart Kramer, ‘voor ons was televisie gewoon een ding waar je wat mee kon doen.’ En met dat ding werden bijzondere dingen gedaan. ‘Een van de tofste dingen was “Het shot van God”. Alles in die uitzending was van bovenaf gefilmd en je moest thuis de televisie op de achterkant leggen voor de beste kijkervaring. Kon iedereen er gezellig omheen zitten.’ Dat experiment kreeg na de uitzending een extra interactieve functie toen in plaats van het testbeeld een dambord werd uitgezonden. Daar kon op gespeeld worden met de Britta en Fred schijfjes die in de VPRO Gids waren afgedrukt. Dit concept is totaal niet doorgebroken, maar het idee van het zogeheten hoogbeeldtelevisie wel. En hoe! ‘Omdat een staand beeld beter is voor portretten, modeshows en raketlanceringen hebben we een hele uitzending gemaakt waarbij de camera’s een slag gedraaid waren. Dus je moest je televisie op z’n kant zetten of je hoofd op de bank leggen om het goed te kunnen zien.’ Volgens Kramer was het een gouden tijd voor televisiemakers. ‘Daarna is er niets meer geweest dat zo leuk, creatief of bijzonder was.’ Jellema en Kramer waren hun tijd ver vooruit. Dertig jaar later kijkt de hele wereld verticale filmpjes op smartphones.