Drie gerenommeerde kunstenaars over virtual reality

Marina Abramovic, Laurie Anderson en Alejandro Iñárritu over de toekomst van VR

, Gerhard Busch

Waar moet het heen met virtual reality? We vroegen het drie gerenommeerde kunstenaars die net zelf een VR-installatie hebben gemaakt: Marina Abramovic, Laurie Anderson en Alejandro Iñárritu.

Marina Abramovic met VR-bril

Marina Abramovic met VR-bril

Als het over de toekomst van virtual reality (VR) gaat, gaat het al snel over de brillen waarmee je die virtuele wereld binnenstapt. Over de laatste technologische snufjes van de Gear VR van Samsung, bijvoorbeeld, of van Facebooks Oculus Rift en HTC’s Vive.

Zelden wordt stilgestaan bij waar we met al die brillen naar zouden moeten kijken. Naar wat er allemaal mogelijk is in VR. Niet alleen technisch, maar vooral inhoudelijk. Want voor welk soort ervaringen is dit nieuwe medium nu eigenlijk het meest geschikt? Voor antwoorden op die vragen kun je het best terecht bij kunstenaars. Zij zijn gewend de grenzen van een medium op te zoeken en zo mogelijk op te rekken.

In Eye Filmmuseum draait deze zomer het VR-programma Xtended, waarin VR-installaties van verschillende kunstenaars worden gepresenteerd. Carne y arena, van de Mexicaanse filmmaker Alejandro Iñárritu (1963), is een heel fysieke en overweldigende ervaring. De installatie bestaat uit drie verschillende ruimtes, waarin de bezoeker meer te weten komt over het lot van migranten die via Mexico de streng bewaakte grens naar Amerika proberen over te steken. Alleen de tweede van die ruimtes is een VR-ervaring, waarin Iñárritu je letterlijk tussen de migranten plaatst.

Chalkroom, van de Amerikaanse performancekunstenaar/musicus Laurie Anderson (1947), is een betoverende zwart-witwereld vol woorden en letters. Een wereld waarin je van kamer naar kamer kan vliegen en wegdromen bij alle op de muren gekalkte teksten.

En in het provocerende Rising, van de Servische performancekunstenaar Marina Abramovic (1946), moet je proberen Abramovic te redden. Beloof je rekening te houden met het milieu, dan daalt het water in de glazen tank waarin ze zich bevindt. Doe je dit niet dan stijgt het water tot ze verdrinkt.

Wij spraken met de drie kunstenaars over de aantrekkingskracht en mogelijkheden van VR. Met Iñárritu en Anderson aan de telefoon. Abramovic zochten we op in haar woonplaats New York.

Marina Abramovic en Alejandro Iñárritu op de sets van hun VR-installaties

Ontsnappen aan de werkelijkheid

De redenen om te kiezen voor het nieuwe medium – alle drie wagen zich voor het eerst aan VR – blijken onderling nogal te verschillen. Iñárritu, bekend van films als Babel, Birdman en The Revenant, wil ruimte opeisen. ‘Ik wil de kaders van cinema openbreken. In Carne y arena kan het publiek vrij rondlopen. Ik heb ze mijn film in getrokken, zeg maar. Zodat ze kunnen meemaken wat de migranten meemaken.’ Dat openbreken van de kaders viel nog niet mee. ‘Ik moest voor elk personage dat je tegenkomt een script schrijven. Want dit is geen tweedimensionaal scherm waarop ik voor negentig procent bepaal waar jij naar kijkt. Dit is een wereld waarin je 360 graden om je heen kan kijken. Het verhaal moet overal verteld worden.’

Abramovic, de ‘grootmoeder van de performancekunst’, zoals ze zichzelf noemt, kwam op VR ‘omdat ik mijn hele kunstenaarsleven lang heb onderzocht waar de fysieke en psychische grenzen van mijn lichaam liggen. En in VR kan ik alles doen. Ook wat ik in het echte leven nooit zou kunnen, wat echt een verbluffende ervaring is. Dat je je lichaam ook kunt gebruiken als virtueel lichaam.’

Abramovic is als enige van de drie ook zelf (als avatar dan) aanwezig in haar installatie. ‘Ik had ooit in Zagreb een oude professor, een schilder van over de tachtig, die mij vertelde dat je je handen mag dichtknijpen wanneer je als kunstenaar in je leven één goed idee hebt. Heb je er twee dan ben je een genie. Ik ben bepaald geen genie [al wordt daar in de kunstwereld heel anders over gedacht, GB], maar wanneer ik terugkijk op mijn leven kan ik toch zeggen dat ik inderdaad één goed idee heb gehad. En dat is werken met mijn eigen lichaam. Mijn lichaam is namelijk wat mij verbindt met ieder ander. We hebben allemaal een vergelijkbare structuur, een hart en longen. Door mijn eigen lichaam te begrijpen, begrijp ik andere mensen. En nu heb ik ook een virtueel lichaam.’

Anderson wil zelf juist niet aanwezig zijn in VR. ‘Ik wil in mijn werk ontsnappen aan deze wereld. Ik wil loskomen van mezelf. Wat mij zo aantrekt in VR is dat ik daar ineens kan vliegen. Dat geeft me een enorm gevoel van vrijheid. En vraag me niet waarom ik me vrij wil voelen, ik ben kunstenaar om vrij te kunnen zijn. Wat ik zo mooi vind aan VR is dat je een soort ruimte binnenloopt waarvan niemand precies weet wat je daar moet doen. Ik ook niet, dat ben ik nog aan het ontdekken. Alejandro en Marina willen min of meer dat VR niet te onderscheiden is van de werkelijkheid, terwijl ik juist het tegenovergestelde wil. En dat is zo mooi aan dit medium, dat het allebei kan.’

'Mijn geheime doel met VR is dat er een wereld ontstaat waarin niet alles draait om mij, mij, mij'

Laurie Anderson

Chalkroom, Laurie Anderson

Emotionele impact

Hoewel Abramovic in haar eerdere werk altijd contact met de bezoekers zocht, lijkt dat contact in VR ver weg. Volgens Abramovic valt dat wel mee. ‘De kracht van fantasie is enorm. Toen ik me begon te verdiepen in VR kwam ik een geval tegen van een Amerikaanse soldaat die in Afghanistan zware brandwonden had opgelopen. Geen pijnstillers of morfine konden hem helpen. Hij had de hele tijd helse pijnen. Totdat hij in VR meegenomen werd naar een ruimte waarin hij zich voorstelde dat zijn lichaam gevuld was met ijs. Toen hield de pijn op. Waanzinnig toch? Pijn blijkt een emotie. Je kan dus onmogelijk zeggen dat je in VR geen contact kan maken met mensen. Je maakt juist heel diep contact met ze.’

Die ervaring had Iñárritu ook. ‘Ik heb mensen zich achter de grenspolitie zien opstellen, die waren bang voor de migranten. Er waren ook mensen die voor het kind gingen zitten, om het te beschermen. En ik heb ze boos gezien, schreeuwend tegen de politie. Heel heftige reacties waren dat. Ik heb wel eerder films gemaakt die een emotionele impact op mensen hadden, maar nooit zoiets als dit. En vergeet niet, dat waren films van twee uur, dit filmpje duurt maar zesenhalve minuut. En de reactie is meer dan alleen emotioneel. Het is alsof mensen anders over de wereld gaan denken.’

Anderson viel op dat de mensen die zich het vrijst in Chalkroom bewogen, jongens van een jaar of negen waren. ‘Ik weet niet precies wat ze er allemaal uithaalden, maar gamers blijken mijn ideale publiek te zijn. Die weten hoe ze zich moeten verplaatsen en proberen zonder enige angst alles uit. Ik had nooit gedacht dat mijn publiek uit negenjarige jongens zou bestaan, maar ik vind het fantastisch.’ De op de muren geschreven verhalen verdwenen door al het vliegen wel wat naar de achtergrond. ‘Dat had ik vooraf niet goed ingeschat. Aanvankelijk was ik dan ook een beetje teleurgesteld, want ik dacht dat we met VR eindelijk een soort verhalenmachine hadden waar je van alles en nog wat mee kan doen. Maar dat van die verhalen viel nogal tegen.’

‘VR is geen narratief medium,’ ontdekte Iñárritu ook. ‘Maar dat is niet erg. VR zal zijn eigen grammatica moeten ontwikkelen. Iets zonder woorden. Ik denk dat er niet eens een verhaal verteld hoeft te worden. Het is veel meer dan dat. De mogelijkheden zitten meer in het voelen en ervaren. Ik denk dat volgende generaties met deze nieuwe techniek verbluffende ervaringen zullen kunnen oproepen.’ Abramovic onderstreept Iñárritu’s verwachtingen. ‘Stel, je kan een kind in VR meenemen naar de Melkweg en hem daar tussen de sterren laten zweven. Dan zal dat veel meer impact hebben dan het voorlezen van De kleine prins. Want dat is een boek en in VR gaat de ruimte voor hem open.’

'Ik hoop toch niet dat VR voor sommige mensen belangrijker wordt dan de werkelijkheid'

Alejandro Iñárritu

Carne y arena, Alejandro Iñárritu

De gevaren van virtual reality

Zitten er ook gevaren aan leven in een virtuele wereld? Iñárritu twijfelt nog. ‘Ik hoop dat we van VR kunnen leren. Dat VR ons bewuster kan maken van de echte wereld. Doordat we op een andere manier gaan kijken naar die werkelijkheid. Ik hoop toch niet dat VR voor sommige mensen belangrijker wordt dan de werkelijkheid. Al gaat het wel rap die kant op, met al die videospelletjes en het geweld en de porno. Dat is natuurlijk niet tegen te houden, maar hopelijk kunnen we er ook andere dingen tegenover zetten.’

Abramovic ziet nu al gevaren. ‘In VR denkt je brein dat wat je ziet echt is. Een beetje zoals vroeger met dat filmpje van de gebroeders Lumière waarin een trein op het publiek af rijdt, waarna iedereen de zaal uit stuift. Dat was een emotionele reactie omdat mensen dachten dat die trein werkelijk naar binnen kwam rijden. Dat is gelijk ook een gevaarlijke kant van VR. Dat het zo echt lijkt dat het de werkelijkheid zou kunnen vervangen. Met name kinderen zouden er verslaafd aan kunnen raken.’

Anderson, tot slot, is optimistischer. ‘Mijn geheime doel met VR is dat er een wereld ontstaat waarin niet alles draait om mij, mij, mij. Waarin je vrij bent van iedere verplichting. Ik weet, het is een prachtig maar idioot idee, vooral omdat veel mensen juist een heel andere kant op trekken in het medium. Maar ik denk dat het een belangrijke egoloze wereld zou kunnen worden. En ik ben niet bang dat we zullen worden afgesneden van de werkelijkheid, want je hoeft je bril maar af te zetten en dan zit je er gelijk weer middenin. Ik denk dat het juist goed is dat je even in een andere werkelijkheid bent geweest, omdat het je dwingt na te denken over je eigen situatie. Want is die wel zo goed? Vergelijk het met wat er met je gebeurt na een groot ongeluk. Ik ben gek op momenten dat alles even helemaal uit elkaar valt, zodat ik gedwongen word me bepaalde dingen af te vragen. Waarom werk ik eigenlijk zo hard? Waarom wil ik toch zo veel? Wat ben ik toch een idioot! Relax een beetje, kijk om je heen en richt je leven anders in. En dat is precies wat een kunstenaar doet. Die breekt eerst de werkelijkheid af om er vervolgens anders en fris tegenaan te kunnen kijken.’

Voor meer informatie over de drie VR-installaties, ga naar eyefilm.nl/carne-y-arena, eyefilm.nl/chalkroom en eyefilm.nl/rising

Drie baanbrekende VR-installaties in Amsterdam

Carne y arena

Carne y arena, bekroond met een Special Achievement Academy Award, was tot 26 augustus te zien in Casco, Amsterdam. Daarna zou de VR-installatie doorreizen naar de Fenixloods in Rotterdam, maar na uitvoerig technisch onderzoek bleek dat toch niet mogelijk te zijn.

Chalkroom

Chalkroom van Laurie Anderson, vorig jaar uitgeroepen tot beste VR-ervaring op het filmfestival van Venetie, is van 30 augustus tot en met 10 september te zien in Eye Filmmuseum, Amsterdam.

Rising

Rising van Marina Abramović is van 20 tot en met 30 november in Eye te zien. Een lang video-interview met Abramović zal voor de première verschijnen op VPRO Cinema.

Meer over de drie kunstenaars

Alejandro González Iñárritu

(Mexico City, 15 augustus 1963)

Invloedrijke en gelauwerde film­regisseur.

Belangrijke jaartallen

2000 Debuteert met het overrompelende grotestadsverhaal Amores Perros.

2007 Zijn derde film, Babel, wordt genomineerd voor zeven Oscars.

2015 Wint drie Oscars voor de vileine komedie Birdman (beste film, beste regie, beste scenario).

2016 Wint Oscar voor beste regie voor The Revenant, en bezorgt hoofdrolspeler Leonardo DiCaprio zijn eerste Oscar (na vier nominaties).

2017 Wint de Special Achievement Academy Award (zijn vijfde Oscar!) voor zijn VR-installatie Carne y arena.

Laurie Anderson

(Glen Ellyn, Illinois, 5 juni 1947)

Avantgarde- en performancekunstenaar, musicus en filmmaker.

Belangrijke jaartallen

1974 Speelt viool terwijl ze aan haar voeten schaatsen heeft die vast zitten in ijs. Pas wanneer het huis gesmolten is, is de performance afgelopen. Titel: Duets on Ice.

1981 Heeft verassende wereldhit met het elektronische nummer ‘O, Superman’ (van het album Big
Science).

2003 Wordt NASA’s eerste artist-in-residence.

2004 Is onderdeel van het team dat de openingsceremonie voor de Olympische Spelen in Athene vormgeeft.

2008 Trouwt met rockster Lou Reed (die ze al kent sinds 1992; Reed overlijdt in 2013).

2015 Regisseert de film Heart of a Dog. Over omgaan met de dood van geliefden.

2017 Chalkroom wordt uitgeroepen tot beste VR-ervaring op het film­festival van Venetië.

Marina Abramovic

(Belgrado, 30 november 1946)

Performancekunstenaar. Bekend vanwege haar sensationele en (soms) levensgevaarlijke performances.

Belangrijke jaartallen

1974 In een van haar eerste performances, getiteld Rythm 0, zit Abramovic zes uur lang roerloos tussen 72 verschillende objecten. Variërend van een veertje, honing en een roos tot een scalpel, een pistool en een kogel. Op een bord staat dat het publiek al die objecten op haar mag ‘toepassen’. De eerste uren worden vooral het veertje en de roos gebruikt, maar daarna wordt ze toegetakeld met het scalpel en op een gegeven moment stopt iemand de kogel in het pistool en zet het wapen tegen haar slaap. Omstanders moeten hem tegenhouden, want Abramovic zelf grijpt niet in. Dat is immers de opdracht die ze aan zichzelf gegeven heeft.

1976 Abramovic verhuist naar Amsterdam, waar ze de West-Duitse kunstenaar Ulay ontmoet. Hij wordt haar grote liefde en samen zullen ze veel performances doen.

2010 In het New-Yorkse MoMA zit Abramovic twaalf weken lang roerloos in een stoel en kijkt willekeurige bezoekers zwijgend aan. Getiteld: The Artist Is Present. Hoogtepunt is het moment dat Ulay aanschuift en er tranen in de ogen van beiden opwellen. Gesproken wordt er niet. Dat is immers de opdracht.

2020 Abramovic krijgt, als eerste vrouw in 250 jaar, een retrospectief in de Royal Academy of Arts in Londen.

advertentie