Jim van Os
Psychiater Jim van Os (Utrecht, 1960) is op zondag 30 augustus de zesde en allerlaatste gast in VPRO Zomergasten. Janine Abbring interviewt hem aan de hand van door hem geselecteerde tv-, online- en filmfragmenten. Van Os: ‘Met mijn fragmentkeuzes wil ik laten zien wat film wél kan laten zien als het over waanzin gaat, wat je met pure wetenschap misloopt.'
Jim van Os geldt als een van de meest invloedrijke en vernieuwende denkers binnen de internationale geestelijke gezondheidszorg. Hij is als hoogleraar Psychiatrische Epidemiologie verbonden aan het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMC) en is er voorzitter van de divisie Hersenen. Van Os staat bekend om zijn kritiek op de traditionele psychiatrie en pleit voor een zorgsysteem dat niet vertrekt vanuit rigide medische labels, maar vanuit de sociale context en de persoonlijke ervaringen van de patiënt.
Met mijn fragmentkeuzes wil ik laten zien wat film wél kan laten zien als het over waanzin gaat, wat je met pure wetenschap misloopt. Ik denk bijvoorbeeld aan een film die de verbijstering toont van iemand die zijn eigen realiteit probeert over te brengen, maar stuit op ongeloof van de buitenwereld: de ervaring van de persoon die wij vervolgens 'ziek' of 'psychotisch' noemen. Zo is er ook een cultfilm uit de jaren 70 die bewustzijnsverruimende ervaringen door psychedelica tastbaar maakt. Zo’n film illustreert prachtig hoe we het bewustzijn beter kunnen begrijpen en dichter bij onze eigen ervaring kunnen komen.
Jim van Os groeide op in Haarlem. Zijn vader, gynaecoloog, kwam na de Tweede Wereldoorlog getraumatiseerd door zijn ervaringen in een ‘jappenkamp’ vanuit Nederlands-Indië naar Nederland. Zijn moeder werkte als vertaalster. Na zijn studie geneeskunde aan de Universiteit van Amsterdam werkte Jim van Os in Marokko, Indonesië en Frankrijk. Als beginnend arts zag hij in een inrichting nabij Bordeaux van dichtbij hoe patiënten vaak jarenlang werden opgesloten en verwaarloosd, en hoge doses medicatie kregen toegediend. Deze periode raakte een wezenlijke persoonlijke snaar: van Os raakte zelf in een psychotische ontregeling, maar een collega greep vroeg in. Het legde de kiem voor zijn overtuiging dat 'waanzin' geen hersenziekte is die je wel of niet hebt, maar een menselijke variatie die in ons allemaal zit.
Van Os specialiseerde zich vervolgens tot psychiater aan King’s College in Londen, waarna hij een onderzoeksbeurs ontving voor de prestigieuze London School of Hygiene and Tropical Medicine. In 1995 keerde hij terug naar Nederland om te promoveren en werd hij hoogleraar Psychiatrische Epidemiologie aan de Universiteit Maastricht. Hier leidde hij de vakgroep Psychiatrie en Neuropsychologie, totdat hij in 2017 overstapte naar het UMC Utrecht.
Naast zijn klinische werk bouwde Van Os aan een omvangrijk en grensverleggend wetenschappelijk oeuvre. In 2014 werd hij door het Thomson-Reuters Web of Science uitgeroepen tot een van ‘the World's Most Influential Scientific Minds'. Tot zijn bekendste boeken behoren De DSM-5 voorbij (2014) en het recent verschenen Kopzorgen. Psychedelica begrijpen in 33 vragen (2024, met Simona Karbouniaris). In februari 2026 trok hij internationaal de aandacht met een opinieartikel in Nature, waarin hij pleit voor de definitieve afschaffing van de DSM, het voor de psychiatrie leidende diagnostisch handboek. Eind augustus 2026 verschijnt zijn nieuwe boek Wat psychisch lijden is. En waarom je niet ziek bent bij mentale moeilijkheden. Ook mengt hij zich nadrukkelijk in het maatschappelijke debat over euthanasie bij psychisch lijden en is hij een van de voortrekkers van ‘de nieuwe GGZ’: een brede beweging die de geestelijke gezondheidszorg in Nederland compleet anders wil inrichten.
Van Os is meermalen door collega-psychiaters verkozen tot 'Psychiater van het jaar' en ontving in 2023 de SIRS Lifetime Achievement Award voor zijn grensverleggende onderzoek naar het psychosespectrum.
Jim van Os is getrouwd en heeft twee kinderen uit een eerder huwelijk.