De logica van oorlog
De Washington Post meldde deze week dat de Amerikaanse inlichtingendiensten maar weinig verwachten van de aanhoudende bombardementen op Iran.
Teheran zal zijn onderhandelingspositie waarschijnlijk niet aanpassen, concluderen de spionagediensten.
Volgens die analyse zitten de Verenigde Staten en Iran voorlopig gevangen in een ongemakkelijk tussengebied. Niet echt vrede, maar ook geen totale oorlog.
En juist in zo'n patstelling schuilt het grootste gevaar: dat iedere volgende escalatiestap voor beide partijen onverstandig is, maar voor geen van beide nog onlogisch voelt.
Fog of War
Een van de indrukwekkendste documentaires over oorlog is The Fog of War (2003) van Errol Morris. In deze bekroonde film blikt Robert McNamara, de voormalige Amerikaanse minister van Defensie, terug op de oorlog tussen de VS en Vietnam.
Daarin trekt hij een pijnlijke conclusie: het probleem was niet dat Amerika te weinig informatie had, maar misschien juist te veel.
Tijdens de Vietnamoorlog beschikten de Verenigde Staten over ongekend veel data, van satellietbeelden tot de beruchte body counts bij de vijand. Maar al die informatie beantwoordde niet de belangrijkste vraag: hoe dacht de tegenstander?
(tekst loopt door onder foto)
Volgens McNamara ontstaat oorlog vaak doordat verschillende rationele logica's met elkaar botsen. Beleidsmakers denken de situatie te begrijpen, terwijl de tegenstander vanuit een heel andere logica handelt.
Juist dat misverstand kan een conflict steeds verder laten escaleren.
Dat inzicht is des te opmerkelijker omdat McNamara gold als de belichaming van rationeel bestuur. Als een van de beroemde Whiz Kids maakte hij naam met statistische modellen. Hij geloofde dat vrijwel ieder probleem oplosbaar was met voldoende data en rekenkracht. Maar Vietnam zou hem leren dat oorlog zich niet laat vangen in spreadsheets.
Te veel cijfers, te weinig begrip
Ook vandaag wordt het conflict met Iran vaak beschreven in aantallen: hoeveel raketten zijn onderschept en hoeveel schade is aangericht. President Trump en minister van Defensie Pete Hegseth presenteren die cijfers als bewijs dat de druk steeds verder wordt opgevoerd.
Maar zulke cijfers vertellen niet of Iran daardoor ook anders gaat denken. Voor Teheran kan juist het tegenovergestelde rationeel zijn. Toegeven na bombardementen zou binnen het eigen politieke systeem als zwakte worden uitgelegd.
(tekst loopt door onder foto)
Bovendien wil Iran zijn afschrikkingsvermogen behouden en bondgenoten laten zien dat het nog altijd bereid is terug te slaan. Vanuit die logica kan verdere escalatie, hoe gevaarlijk ook, een verdedigbare keuze lijken.
Dat is de tragiek van oorlog die McNamara beschrijft.
Grondinvasie
In Iraanse media wordt inmiddels serieus rekening gehouden met een verdere, ingrijpende escalatie, tot aan een Amerikaanse grondinvasie in Iran aan toe. Die vrees wordt gevoed door verschillende signalen.
Deze week bombardeerden de Verenigde Staten grensovergangen met Irak en stuurden extra militaire middelen, waaronder B1-bommenwerpers, naar de regio.
(tekst loopt door onder foto)
Ook in de Iraanse reactie schuilt een gevaar. Wanneer staten ervan overtuigd raken dat de oorlog een volgende, nog ingrijpender fase ingaat, gaan zij zich daar ook naar gedragen. Beide partijen reageren dan steeds meer op hun verwachtingen over de ander dan op wat die ander daadwerkelijk doet.
De recente Iraanse aanvallen op Koerdische oppositiegroepen in Iraaks Koerdistan passen in die logica: Teheran zegt potentiële dreigingen al uit te schakelen voordat ze zich kunnen manifesteren.
Dikke mist
De logica dicteert dat Trump geen grondoorlog wil en dat Iran zich een totale confrontatie met de VS niet kan permitteren.Op papier zijn de kemphanen daarom het best af met een diplomatieke uitweg. Dat verklaart ook waarom Washington én Teheran, ondanks alle dreigende taal, de deur naar onderhandelingen openhouden.
McNamara's belangrijkste waarschuwing is dat oorlog zelden ontspoort doordat mensen irrationeel worden. Juist doordat rationele mensen steeds overtuigder raken van hun eigen gelijk, verliezen zij de logica van de tegenstander uit het oog.
Ik vrees dat de fog of war voorlopig als een dikke mist boven de Straat van Hormuz blijft hangen.
Tot snel,
Abdou
