Zondag, 31 januari, 22:05, NPO 2

Alleen verbonden

Meer dan 40% van de volwassen Nederlanders voelt zich eenzaam. Dit zijn niet alleen ouderen, ook steeds meer jonge mensen geven aan te kampen met eenzaamheid.

 

Mede dankzij het internet leven we steeds meer langs elkaar heen in onze zelfgekozen bubbels. Ook de gentrificatie van steden werkt concentraties van ‘geslaagden’ in de hand – bubbels op zichzelf.

Bovendien zijn we door de coronacrisis noodgedwongen versneld het contactloze tijdperk ingeleid: menig werknemer Zoomt en Slackt er vanuit huis op los. Het is bekend dat te lang alleen zijn mensen ziek maakt. VPRO Tegenlicht onderzoekt hoe we de eenzaamheid kunnen tegengaan en hoe we weer meer met elkaar in contact kunnen komen.

VPRO Tegenlicht: 'Alleen verbonden'
31 januari, 22.05 uur NPO2

over de uitzending

Filosoof en psychiater Damiaan Denys verbindt het neoliberalisme en de dwang om winst te maken aan een eenzaamheidscrisis. Een crisis die wereldwijd heeft toegeslagen en verder gaat dan een pandemie die de mens tijdelijk meer op zichzelf heeft geworpen. Want al ruime tijd voor de COVID-pandemie bleken onze telefoons boeiender dan de mensen om ons heen, en nodigde de architectuur van veel moderne wijken niet uit om écht samen te leven/komen. 

het boerenbedrijf is een kille, technologische plek geworden

lees hier meer over de uitzending

Automatisering heeft ons veel werk uit handen genomen, maar die slagen in effectiviteit en efficiëntie gingen wel ten koste van de sociale interactie op – en zingeving van – het werk. Zo was het boerenbedrijf kortgeleden een agrarisch bedrijf waar veel mensen samenwerkten. Nu is het een kille, technologische plek geworden waar de boer in zijn eentje iedere dag weer twee honderd koeien staat te melken. De Europese zelfmoordcijfers onder boeren zijn hoog, Frankrijk verliest zo’n zeshonderd boeren per jaar aan zelfmoord, maar ook Nederland luidt inmiddels de noodklok.

Ook in de almaar groeiende steden vereenzaamt de mens. Door de torenhoge huren en verkoopprijzen van stadswoningen worden onze binnensteden steeds meer bewoond door een subcultuur van ‘geslaagden,’en worden de armen uit de steden verdreven. Een gevaarlijke trend, want zo verdwijnt dat wat minder goed gaat uit het zicht. Damiaan Denys waarschuwt voor het gevaar van de nieuwe eenzaamheid, voor gevoelens van marginalisering en machteloosheid, van isolement, van buitengesloten zijn en niet gehoord worden. Dit veroorzaakt wantrouwen in instituties en maakt ons vatbaarder voor o.a. populisme en alternatieve werkelijkheden.

VPRO Tegenlicht onderzoekt hoe we het tij kunnen keren. Hoe kunnen we deze crisis het hoofd bieden? Hoe kunnen we onze wereld anders inrichten zodat we elkaar weer zien zoals we zijn: gezelschapsdieren die veel beter functioneren als we samenwerken.

Regie: Britta Hosman
Research: Fleur Amesz
Productie: Marie Schutgens
Montage: Remi van der Heide
Eindredactie: Doke Romeijn en Geert Rozinga

wie zijn deze sprekers? ▾

Damiaan Denys

Filosoof en hoogleraar psychiatrie

Volgens Damiaan Denys, filosoof en hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit van Amsterdam, heeft de individualisering van de samenleving ons uit elkaar gespeeld en ons gevoel van eenzaamheid versterkt. Maar ook globalisering en digitalisering hebben hier enorm aan bijgedragen.

Eenzaamheid is niet op zichzelf slecht, zegt Denys. Hij noemt het zelfs een positieve emotie. Want het vertelt je dat je behoefte hebt aan gezelschap, vriendschap, contact. Dat is alleen maar gezond. Sterker nog, ieder mens is per definitie eenzaam. Omdat we elkaar nooit 100 procent kunnen begrijpen en we allemaal opgesloten zitten in ons eigen bewustzijn. Maar de luxe van de moderne tijd waarin we zelf betekenis mogen en moeten geven aan ons leven, versterkt dit eenzaamheidsgevoel tot in het extreme. Geef je er gewoon eens aan toe, zou hij zeggen.

Denys geeft regelmatig lezingen over onderwerpen als ‘angst’ en ‘controle’. Zo was hij te gast bij Zomergasten (2015) en schreef en speelde hij in een monoloog over angst, 'De wolf en de goudvis' (2013-2016). Verder schrijft Denys voor kranten en tijdschriften zoals Het Parool en Vrij Nederland, en schreef hij verschillende boeken, zoals het Het tekort van het teveel: de paradox van de geestelijke gezondheidszorg. Dat boek wordt eind november verwacht en gaat over de geluksparadox: we zijn in alle statistieken gelukkiger dan ooit, maar ook mentaal zieker dan ooit: veel mensen kampen met psychiatrische klachten. Hoe kan dat?

'Je bent alleen op de wereld, omdat je opgesloten zit in je eigen bewustzijn'

Oscar Westra van Holthe

Systemisch coach

Op de Zuidas begeleidt Oscar Westra van Holthe werkende professionals en teams. Hij is er vertrouwenspersoon en systemisch coach. Voor YouTube maakte Westra van Holthe de reeks ‘Op zoek naar de ziel van de Zuidas.’ Daarvoor sprak hij met meer dan dertignwerknemers, bewoners en ondernemers over het leven in de buurt. Het is een gesloten bolwerk waarin de ambities hoog liggen. De constante focus op succes heeft een schaduwzijde. Mensen staan niet stil om te bezinnen, graven zich in en kunnen zichzelf niet meer goed begrijpen, ziet hij.

Paulien Hogenkamp

Agrarisch coach

Paulien Hogenkamp is agrarisch coach. Ze begeleidt boeren op het platteland. Vroeger praatten boeren niet graag over hun problemen, zegt ze. Hun klachten waren vooral fysiek. Maar sinds de afgelopen jaren ziet Hogenkamp steeds meer boeren in haar praktijk. Ze hebben hun hoofd vol, zien het niet meer zitten.

Het is niet het werk zelf waardoor boeren overspannen raken, zegt Hogenkamp. Het is alles wat er bovenop komt. Zoals toekomstplannen. Verwachtingen van anderen over de groei van hun bedrijf en de opschaling van productie. Een gevoel van machteloosheid als de markt en de overheid zeggenschap hebben over de prijs van hun producten

Leen Huis en zijn moeder

Mantelzorger

Nu zijn vader is overleden en de bloemenwinkel van zijn familie failliet is, neemt de 62-jarige Leen Huis de zorg voor zijn moeder op zich. Ze delen een appartement in een flatgebouw. Hij is zijn hele leven gewend om mensen over de vloer te hebben voor een drankje. Dat werd na de sluiting van zijn bedrijf al minder. Nu, mede door corona, is het akelig stil. Zijn moeder lijkt er weinig erg in te hebben. Ze besteedt haar tijd aan borduurwerkjes om de tijd te passeren. Maar Huis voelt zich eenzaam. Hij zit veel op Twitter, waarop hij bericht over de groenten die hij zelf verbouwt. Na elf jaar in de bijstand popelt hij om weer te gaan werken.

Pablo

student

Nu hij aan de VU Artificial Intelligence studeert, woont de Turkse Pablo op een kamertje in een studentenflat in Uilenstede. Zelfs de architectuur van deze plek ademt, zeker nu de coronacrisis heeft ingezet en ondanks de dicht op elkaar gepakte ruimtes, een gevoel van eenzaamheid en afstand. Pablo kan door de coronamaatregelen nog maar een keer in de week voor een lab-les naar de universiteit toe om zijn medestudenten te ontmoeten. Verder volgt hij alle colleges online en is hij gebonden aan de wijk en vooral zijn kamer. Studentenfeestjes, etentjes en kennismakingsborrels, het hoort op dit moment, behalve virtueel, niet bij het het studentenleven van vandaag. Zorgen over de toekomst is bij jongeren, zoals Pablo, sterk voelbaar. Je studententijd is normaal gesproken zoveel meer dan een periode van studeren alleen. Het is de tijd waarin je levensbepalende bindingen aangaat met vrienden, potentiele partners en werkrelaties. Je “social fabric” krijgt normaliter vorm in deze fase van je leven. Hoe eenzaam moet het dan ook voelen, als je het ongemak over het ontbreken hiervan, slechts met je familie en vrienden ver weg in Turkijke via een beeldscherm kunt delen… maar gaat dit werkelijk zo anders nu dan voor de coronapandemie?