Sinds de oorlog in Oekraïne heeft buurland Polen al miljoenen mensen opgevangen die vluchten voor de toorn van een dictator. Maar intussen krijgt het land zelf ook steeds meer trekjes van een dictatuur.

Aan het begin van de oorlog vluchtten dagelijks honderdduizend Oekraïners de grens over met Polen. Velen van hen arriveerden op het centraal busstation van Warschau, zonder enig idee waar ze zouden overnachten of hoe ze verder moesten. 

De Polen, bekend om hun harde migratiebeleid, stelden zich ongekend mild op en ontvingen hun Oekraïense broedervolk met open armen. Polen heeft in de twee maanden dat de oorlog duurt bijna drie miljoen Oekraïense vluchtelingen binnengelaten. Sommigen zijn doorgereisd, anderen zijn gebleven. De populatie van Warschau is met 15 procent toegenomen. De populatie van Krakow met 20 procent.

Inmiddels is de bushalte uitgegroeid tot een tentencomplex waar vrijwilligers dag en nacht vluchtelingen helpen met het vinden van een woning, een baan, of de voortzetting van hun reis naar West-Europa. Oekraïners krijgen een pas waarmee ze gratis de bus en de trein kunnen nemen. Ze mogen gebruik maken van de Poolse gezondheidszorg en het onderwijs. Ze krijgen zelfs een verblijfsvergunning waarmee ze aan de slag kunnen op de Poolse arbeidsmarkt.

Hoewel de Poolse regering zich gewillig opstelt tegenover de Oekraïense vluchtelingen, rapporteert Amnesty International dat het overgrote merendeel van de hulp afkomstig is van vrijwilligers, NGO’s en gemeentes die zichzelf en elkaar mobiliseren. Vaak met weinig centrale regie vanuit de staat.

Recht en rechtvaardigheid

Wat voor toekomst staat deze vluchtelingen te wachten als ze in dit land blijven? Al jaren houdt de Europese Unie Polen met een scherp oog in de gaten. De EU vreest namelijk dat het land haar democratie aan het verliezen is.

Sinds 2015 heeft de rechts-conservatieve partij PiS de absolute meerderheid in het Poolse parlement. De afkorting staat voor Prawo i Sprawiedliwość: recht en rechtvaardigheid. De partij staat bekend om haar harde anti-abortus, anti-LHTBQ+ en anti-EU standpunten en vriendschappelijke banden met figuren zoals Marine Le Pen en Matteo Salvini. Bovendien trekt de PiS-regering steeds meer macht naar zichzelf toe, door onafhankelijke staatsinstellingen, zoals de media en de rechtspraak, een voor een over te nemen. Zo wordt langzaam maar zeker de Poolse democratie uitgehold.

de EU vreest dat Polen haar democratie aan het verliezen is

Einde van de onafhankelijke rechtspraak

De laatste jaren heeft PiS meerdere hervormingen doorgevoerd die de rechterlijke macht aantasten in haar onafhankelijkheid. In 2017 kwam er een wet die ervoor zorgde dat het parlement de leden van de Raad voor de Rechtspraak mag selecteren. Deze Raad nomineert de rechters voor het Hooggerechtshof. Zo kreeg het parlement indirect de macht over wie er wel en geen rechter mag worden. Ook werd bepaald dat vrouwelijke rechters vijf jaar eerder met pensioen moeten dan hun mannelijke collega’s.

Om de overgebleven onafhankelijke rechters de mond te snoeren, stelde PiS een tuchtraad in die advocaten en rechters kan aanklagen, schorsen en hun immuniteit opheffen. Deze raad zette bijvoorbeeld in 2020 de rechter Igor Tuyela uit zijn ambt, nadat hij had geoordeeld dat er een onderzoek moest worden ingesteld naar een stemming in het Poolse parlement. 

Hoewel het Europees Hof met rechtszaken deze hervormingen probeert te bevechten, trekt de Poolse regering zich er weinig van aan. Onder druk van het Hof had Polen de tuchtraad vorig jaar al moeten ontmantelen, maar deze is er nog steeds. 

Sterker nog, eind vorig jaar oordeelde het Pools Constitutioneel Hof dat oordelen van de Poolse rechtbank zwaarder wegen dan het Europese recht. Dat betekent in de praktijk dat schendingen van het Europees recht niet in Polen aangevochten kunnen worden. Alleen al voor het recht op abortus en bescherming van LHBT+ rechten is dit een gevaarlijke ontwikkeling.

schendingen van het Europees Recht kunnen niet in Polen aangevochten worden

Persvrijheid onder druk

Ook de persvrijheid staat onder druk in het land. Onder het PiS-bewind is Polen gezakt tot haar laagste positie in de Persvrijheidsindex ooit. Met haar absolute meerderheid heeft PiS in korte tijd de publieke media omgetoverd tot propaganda-instrument. In de private sector heeft het staatsgecontroleerde oliebedrijf PKN Orlen recentelijk Polska Press in handen gekregen, het bedrijf achter de meeste regionale kranten. Acht hoofdredacteuren werden per direct ontslagen en vervangen door overheidsgezinde figuren.

Hetzelfde staat de grootste onafhankelijke nieuwszender van Polen te wachten: TVN24. Het bedrijf is momenteel in handen van het Amerikaanse Discovery en laat zich geregeld kritisch uit over de regering. Eind vorig jaar kwam de ‘lex TVN’ door het Poolse lagerhuis. Van deze wet mogen Poolse media niet meer in handen zijn van niet-Europese investeerders. Het is onderdeel van de zogeheten ‘repolonisatie’ van media en de economie in het algemeen, dat buitenlands eigenaarschap moet inperken.

TVN24 is tevens de zender met de meeste kijkers. Maar met de nieuwe wet kunnen ze hun uitzendvergunning kwijtraken, tenzij een (overheidsgezinde) Poolse investeerder het bedrijf overkoopt. Dat is vooralsnog niet gebeurd, maar dat kan ieder moment veranderen.

De zeven stappen van democratie naar dictatuur volgens Ece Temelkuran

Journalist Ece Temelkuran ontvluchtte Turkije nadat collega's van haar werden vervolgd. Door haar ervaringen in Turkije weet Temelkuran als geen ander welke methoden populisten en fascisten gebruiken om een democratie af te breken. De Europese landen, zo zegt ze, zijn al veel dieper gezonken dan ze denken.

Kijk de video en lees de zeven stappen waarin volgens Temelkuran landen van democratieën in dictaturen veranderen.

in korte tijd heeft PiS de publieke media omgetoverd tot propaganda-instrumenten

Een cruciale bondgenoot

Eind april draaide Gazprom de gaskraan dicht voor Polen omdat het land weigerde in Roebels te betalen. Polen hield voet bij stuk: het plan was toch al om eind dit jaar onafhankelijk te worden van Russisch gas.

Ervaren met het Sovjet-verleden, is Polen bovendien voor nog fellere sancties jegens Rusland, stelde het een internationale NAVO-vredesmissie voor en is het een belangrijk doorgeefluik voor wapens en munitie vanuit heel Europa naar Oekraïne. 

Polen is een cruciale bondgenoot in de strijd tegen Poetin. Maar dat betekent niet automatisch vrij spel op het gebied van vrijheid en democratie. Polen is haar democratie aan het verliezen. Met iedere hervorming maakt PiS de scheiding van de machten verder ongedaan en krijgt het land trekjes van een dictatuur: zonder gelijke rechten, zonder onafhankelijke rechtspraak, zonder vrije pers, waar één partij het voor het zeggen heeft en iedere vorm van verzet wordt onderdrukt. 

@vprotegenlicht

of schrijf je in voor onze nieuwsbrief

Elke zaterdagochtend vers toekomstnieuws in je inbox. Mis geen enkel verhaal over de toekomst van tech, duurzaam (samen)leven, werk, geluk, economie en politiek.