Hoe populisten en fascisten de democratie afbreken

Journalist Ece Temelkuran ontvluchtte Turkije nadat collega's van haar werden vervolgd. Als geen ander weet ze hoe populisten en fascisten een democratie kunnen afbreken.

Daan Kuys - 25 februari 2022

Journalist Ece Temelkuran, werkzaam voor onder andere The Guardian en Le Monde en met bijna drie miljoen volgers op Twitter, werd tien jaar geleden ontslagen bij de grote Turkse nieuwsorganisatie Habertürk nadat ze te kritisch schreef over het regime.

Na de couppoging in 2016 verstevigde Erdogan zijn macht en werden veel journalisten in Turkije vervolgd. Het gevoel van onveiligheid en onzekerheid - word ik straks opgepakt of ben ik paranoïde? - maakte dat Temelkuran zich niet meer thuis voelde in haar land. Ze vluchtte naar Zagreb.

Door haar ervaringen in Turkije weet Temelkuran als geen ander welke methoden populisten en fascisten gebruiken om een democratie af te breken. De Europese landen, zo zegt ze, zijn al veel dieper gezonken dan ze denken.

Bekijk de video hieronder of lees verder.

Waarom leek het noodzakelijk om Turkije te ontvluchten?

'Er was geen ruimte meer voor intellectueel of politiek debat. De extreme polarisatie, de afbraak van morele waarden en de constante twijfel, crises en vaagheid over alles hielden me in de houdgreep. Ik had ruimte nodig om te denken en te schrijven.  

Als criticus weet je nooit helemaal zeker of je gearresteerd gaat worden, of je paspoort ingenomen wordt. Juist die onvoorspelbaarheid is doodvermoeiend. Je denkt altijd het ergste maar het gebeurt niet. En soms gebeurt het wel, en dan is er geen weg meer terug.

Dat is de onzekerheid waarmee veel Turken leven. Mensen gingen nadenken over de kleren waarin ze naar bed gingen. Welke pyjama doe je aan? Wat kan je 's nachts snel aantrekken als je van bed wordt gelicht? Want de politie arresteert critici vaak rond vijf uur ‘s nachts.'

In haar boek 'How to lose a country' beschrijft Temelkuran zeven stappen die democratie langzaam veranderen in een dictatuur. 

Handboek voor dictators

De zeven stappen van democratie naar dictatuur volgens Ece Temelkuran

1. Creëer een beweging 
Maak onderscheid tussen ‘echte’ mensen en de elite;

2. Houd je niet aan logica 
Breek de basisregels van een gesprek;

3. Schaam je nergens voor
Jouw waarheid is leidend;

4. Ontmantel bestaande politieke instituties
Bouw je eigen financiële en politieke netwerk;

5. Ontwerp je eigen burger
Dwing vrouwen in hun traditionele rol;

6. Laat ze lachen om de horror
Houd de afbraak luchtig;

7. Bouw je eigen land
Sluit alle anderen uit;

Die 'echte' mensen uit stap 1, wie zijn dat?

'Populistische leiders delen met hun retoriek het volk op in twee groepen mensen. Zij zeggen: wij zijn 'de echte' mensen; uit de kleine steden en dorpen. Ze creëren een tegenstelling met de grootstedelijke onderdrukkende elite die niets weet van het echte leven. 'Wij' gaan echte democratie brengen, zo zeggen ze. Dat frame is heel effectief omdat de critici van rechts-populistische bewegingen zichzelf ineens ook willen afschilderen als 'echt'.'

Maar sommige problemen van mensen zijn toch ook echt?

'Mensen die deze populisten of fascisten steunen hebben echte problemen. Maar worden hun belangen daadwerkelijk vertegenwoordigd door deze leiders? Nee, dat is een leugen. Ja, veel mensen worden niet gehoord. Ja, veel politieke instituten functioneren niet meer voor veel mensen. Ja, er is ongelijkheid, onrechtvaardigheid.

Maar al deze klachten worden verzameld en vervormd tot iets dat ingaat tegen het eigenbelang van deze burgers. Rechts-populisme is de mobilisatie van georganiseerde onwetendheid.'

'Het overkwam mij. En het kan jou ook overkomen'

Waarom gebeurt dit nu?

'Wat we vandaag meemaken in elk land is ontstaan in de jaren tachtig. Toen werd het neoliberalisme uitgeroepen tot het enige politieke en economische systeem dat zou kunnen werken op deze planeet.

Het fundamentele contract van het kapitalisme zegevierde over het fundamentele contract van de democratie. Als we niet gelijkwaardig zijn, kan er geen democratie zijn. Dus als je het sociale aspect uit de democratie haalt, wordt het een nietszeggend begrip. Dat is waarom er allemaal mensen zijn die niet meer geloven in het systeem. Daarom steunen zij deze zogenaamde sterke leiders. Zij geloven dat zulke leiders de democratie zullen redden van het systeem.' 

Hoe ver zijn we in Nederland?

'Vooral West-Europese landen moeten zich goed realiseren dat de neergang van een democratie niet van de ene op de andere dag plaatsvindt. Het sluipt in het systeem en niemand heeft de luxe om te denken dat 'onze' democratie daar immuun voor is. 

Turkije was nooit een raar land. Het werd raar de afgelopen twintig jaar. Het was nooit geweldig in termen van mensenrechten en democratie, maar zo raar als het nu is was het nooit. Toch overkwam het mij. En het kan jou ook overkomen.'

'Progressieve bewegingen zoeken naar manieren om alle kleuren van de 21e eeuw samen te brengen'

Hoe bestrijd je populistische en fascistische leiders?

'Waarheid is een open buffet geworden van waaruit populistische leiders hun eigen feiten kunnen kiezen. Je kan wel aantonen dat ze liegen en dat ze onbeschoft zijn, maar dat verandert niets aan het feit dat ze steun genieten van een achterban. 

In zo'n wereld kun je je tegenstander niet overtuigen van de waarheid. Je moet erkennen dat waarheid een politiek concept is. Je moet je politiek organiseren om de waarheid te verdedigen. 

Er zijn een hoop progressieve bewegingen actief, al passen ze niet in de  gemankeerde politieke instituten. Van Hong Kong en Porto Alegre tot Occupy, Black Lives Matter en de klimaatbeweging. Van vrouwenrechtenactivisten tot kapitalisme-bestrijders. Al deze bewegingen zijn met elkaar verbonden.

Ik weet niet welke politieke vorm het precies zal krijgen. Ze organiseren zich anders. Soms lijkt wat ze willen onmogelijk. Ze willen geen macht, maar wel sterk zijn. Ze willen geen leider, maar wel gesynchroniseerd zijn. Ze willen niet uniform zijn, maar ook niet volledig geindividualiseerd. 

Deze bewegingen zoeken naar manieren om alle kleuren van de 21e eeuw samen te brengen zonder iets op te geven. Vooral op lokaal niveau, van Ankara en Izmir tot Londen, New York en allerlei andere steden. Ze zullen de wrakken van de oude politieke instituten bezetten en deze transformeren tot koraalriffen.' 

20 jaar toekomst verkennen met tegenlicht

Dit online archief gebruikt kunstmatige intelligentie om meer dan 500 uitzendingen gemaakt sinds 2002 op nieuwe manieren beschikbaar en doorzoekbaar te maken. Zoek naar specifieke fragmenten, citaten en zelfs losse shots.