Directeuren uit het sociaal domein mengen zich in de discussie over de kostendelersnorm. Volgens Divosa is een wetswijzing noodzakelijk om dakloosheid onder jongeren te voorkomen. ‘Het is een gigantisch probleem dat er zoveel dak- en thuislozen zijn en dat dit aantal maar blijft stijgen.’

In een nieuw advies aan het kabinet stelt Divosa, vereniging van gemeentelijke leidinggevenden in het sociaal domein, voor de wet te wijzigen. Het moet voor hoofdbewoners met een bijstandsuitkering makkelijker worden kwetsbare jongvolwassenen onderdak te bieden, zonder de angst hier financieel op in te leveren.

Mensen in de bijstand kunnen op hun uitkering worden gekort als ze hun woning delen met een volwassene van 21 jaar of ouder. Het idee daarachter is dat samenwonen goedkoper is. Die regel – de kostendelersnorm – heeft echter ook een keerzijde. Hulpverleners vertelden eerder aan Argos en online tijdschrift Vers Beton dat alleen al de angst voor korting op de uitkering ertoe leidt dat ouders hun volwassen kinderen aansporen het huis te verlaten. Daarbij vormt dit voor mensen met een uitkering een drempel om jongeren in huis te nemen. Niet voor niets noemen tegenstanders de bepaling ‘een samenwoonboete’.

Afwijken

Ook gemeenten worstelen met de uitvoering. Ze mogen individuele uitzonderingen maken om schrijnende situaties te voorkomen, maar maken daarvan doorgaans nauwelijks gebruik, bleek uit een rondgang door Argos. In opgaven over de aanpak van het stijgende aantal dak- en thuislozen aan het ministerie van Volksgezondheid hekelen gemeenten de kostendelersnorm. Zo schrijft de gemeente Amersfoort: ‘De kostendelersnorm zorgt ervoor dat minder mensen in het netwerk bereid zijn (tijdelijk) onderdak te bieden. Hierdoor komen o.a. jongeren onnodig op straat te staan.’

Divosa sprak op verzoek van het ministerie met veertien gemeenten over de belemmeringen die zij ervaren bij de hulp aan dak- en thuisloze jongeren en stelde een ‘handreiking’ op, waarin staat wanneer en hoe gemeenten de norm mogen aanpassen om jongeren te helpen. Toch is dit niet genoeg, zegt Divosa-voorzitter Erik Dannenberg in gesprek met Argos. Gemeenten lopen tegen de grenzen van de wet aan.

Volgens Dannenberg pakt de kostendelersregel soms ‘ronduit hard’ uit bij mensen in kwetsbare posities. Hij geeft het voorbeeld van een moeder die haar verslaafde kind weer terug in huis haalde. Ze stak haar laatste spaarcenten in haar zoon. ‘Ze schopte het foute volk van hem af, zorgde en dat hij weer goed te eten kreeg en dat hij weer naar school ging. En dan van de overheid een briefje krijgen met: uw huishoudsamenstelling is gewijzigd. Wilt u even een heleboel geld terugbetalen? Dan pakt een regel uit op een manier die nooit de bedoeling kan zijn.’

Met de wetswijziging die Dannenberg voor ogen heeft wordt de hoofdhuurder van de woning uitgezonderd van de kostendelersnorm. Niet afschaffen dus, maar een ‘light’ variant van de huidige wet. ‘Het uitgangspunt is: kan elke jongen en elk meisje in het land – ook al heb je beroerde thuisomstandigheden gehad of heb je in zorg gezeten – een normaal maatschappelijk bestaan opbouwen? Eten en drinken kunnen kopen en het openbaar vervoer kunnen betalen om naar school en je vrienden te gaan: dat is waar het om gaat. Vervolgens moet je dat in wetteksten gieten.’

Onzekerheid

Op dit moment kunnen gemeenten in individuele gevallen al tijdelijk een uitzondering maken op de regel. Het uitzonderen van hele groepen, dakloze jongeren bijvoorbeeld, mag niet. Grote gemeenten passen die individuele uitzonderingsmogelijkheid – ‘maatwerk’ zoals dat in beleidstaal heet – doorgaans nauwelijks toe. Dat ligt volgens Divosa vooral aan de tijdelijkheid van die maatregel. De wachtlijsten voor woonruimte zijn vaak langer dan een jaar en met zo’n tijdelijke ontheffing zitten jongeren alsnog in een onzekere situatie terwijl ze juist gebaat zijn bij stabiliteit.

Daar komt nog bij dat gemeenten bang zijn voor uitkeringsfraude en precedentwerking als zij veel maatwerk toepassen, legt Dannenberg uit. ‘Als je het voor één burger in bepaalde omstandigheden doet, kun je moeilijk ‘nee’ zeggen tegen de andere vijftig, honderd of driehonderd die op de stoep kunnen staan.’ Of de voorgestelde wetsaanpassing die angst wegneemt, moet blijken.

Straffen

Esmé Wiegman – directeur van de brancheorganisatie voor maatschappelijke opvang Valente – reageert verheugd op het voorstel van Divosa. ‘In deze tijd van toenemende dakloosheid en woningnood ligt het voor de hand om mensen aan te moedigen een huis te delen en niet om hen daarvoor te straffen met een korting op de uitkering.’ Wiegman zegt het advies om de kostendelersnorm aan te passen ‘volmondig’ te steunen en hoopt dat het kabinet dit in 2021 ‘met voorrang’ oppakt.

De ministeries van Volksgezondheid (VWS) en Sociale Zaken (SZW) laten desgevraagd weten 'blij' te zijn met de handreiking van Divosa. SZW, dat verantwoordelijk is voor de kostendelersnorm, zegt in oktober een inhoudelijke reactie naar de Tweede Kamer te sturen.

Lees de volledige reacties van de ministeries

Het ministerie van SZW schrijft: ‘We zijn blij met de handreiking van Divosa. Er zitten een aantal interessante aanknopingspunten en aanbevelingen in. De handreiking laat zien dat gemeenten ruimte hebben om maatwerk toe te passen in de Participatiewet, maar daar nog meer gebruik van kunnen maken. Daar gaan we ze mee helpen. De handreiking, en ook het rapport van Significant over de kostendelersnorm, laten verder zien dat gemeenten tegen obstakels aanlopen, met name waar het de meest kwetsbare groep jongeren betreft.

Ook daar kijken we naar. In het derde steunpakket is opgenomen dat voor bepaalde groepen kwetsbare jongeren tot 1 juli 2021 de verplichte vier weken zoektermijn vervalt bij de aanvraag van een bijstandsuitkering. Gemeenten houden voor andere jongeren de ruimte die ze al hadden tijdens de coronacrisis om de zoektermijn tijdelijk niet toe te passen.

In oktober sturen we met de andere betrokken ministeries een inhoudelijke reactie op het rapport en de handreiking naar de Tweede Kamer.’

Het ministerie van VWS schrijft dat SZW binnen enkele weken met een kabinetsstandpunt komt: ‘In de algemeenheid kan ik natuurlijk wel kwijt dat we vanuit VWS blij zijn dat de handreiking van Divosa met maatwerkoplossingen voor gemeenten er nu is. De handreiking is voortgekomen uit het Actieprogramma Dak- en Thuisloze Jongeren. De staatssecretaris heeft al vaker (ook in het interview met jullie voor de zomer) gezegd dat er ruimte is in de wet om maatwerk toe te passen en daarmee dak- en thuisloze jongeren beter te helpen, maar dat hier in de praktijk nog niet altijd gebruik van wordt gemaakt. Deze handreiking moet daarbij gaan helpen, dus we zijn blij dat deze er nu is!’

Prijskaartje

Het advies van Divosa komt in een precaire periode voor gemeenten, die kampen met flinke financiële tekorten. Kunnen gemeenten het prijskaartje van zo’n wetswijziging, namelijk: meer mensen met een volledige uitkering, wel dragen? Daarover maakt Dannenberg zich niet zoveel zorgen. ‘Ondanks het gebrek aan woningen staan er ontzettend veel kamers leeg in ons land. Op het moment dat je die woonruimte toegankelijk maakt voor dit soort jongeren dan bespaar je ook veel geld voor opvang en begeleiding.’

Juist het inzetten van die beschikbare woonruimte is volgens Divosa belangrijk om dakloosheid terug te dringen. Dannenberg: ‘Het is een gigantisch probleem dat er zoveel dak- en thuislozen zijn en dat dit aantal maar blijft stijgen. Dus dan kan je onmogelijk volhouden dat al het beleid zoals het nu draait, deugt.’

Politieke reacties

De regeringspartijen reageren wisselend op het advies. Kamerlid René Peters (CDA) zegt Kamervragen te gaan stellen over de voorstellen van Divosa. ‘Het strikt toepassen van de kostendelersnorm vergroot de kans op dakloosheid. Dat is absoluut onwenselijk.’

Kamerlid Eppo Bruins (ChristenUnie) zegt het belangrijk te vinden dat je ‘een naaste in acute nood’ onderdak kan bieden, zonder dat je gekort wordt op een uitkering vanwege de kostendelersnorm. ‘De ChristenUnie is er voorstander van dat een volgend kabinet dit steviger verankert in de wet, zodat meer jongeren een plek hebben om (tijdelijk) te wonen.’

Een woordvoerder van de VVD zegt dat de partij de kostendelersnorm niet aan wil passen. ‘Die norm is er natuurlijk voor dat er niet heel veel uitkeringen bijkomen. Er zijn al eerder onderzoeken naar die norm geweest, maar daaruit kwam niet dat die dakloosheid verhoogt onder jongeren.’

Oppositiepartij GroenLinks meldt samen met de SP een amendement in te gaan dienen voor afschaffing van de kostendelersnorm. ‘Die norm is gewoon aan alle kanten een slechte regel. Het veroorzaakt niet alleen dakloosheid, maar ook hele nare situaties waarbij huishoudens gecontroleerd worden op hoeveel tandenborstels er in de badkamer staan en ouders genoodzaakt worden om hun kinderen uit huis te zetten.’

Buitengesloten

6 items

Het aantal dakloze jongeren is sinds 2009 meer dan verdrievoudigd. In diezelfde periode regende het ambitieuze plannen om zwerfjongeren van straat te krijgen. Er gaat dus iets mis, maar wat precies? In dossier Buitengesloten pluizen we het uit.

Dossier