Alpha: Belgische ex-undercoveragenten vertellen over hun geheime bestaan

‘Ik heb een maand in de Bijlmerbajes gezeten. Dat was vanwege het dossier rond jullie officier van justitie Koos Plooij, die bedreigd werd, en mijn target zat daar ook,’ zegt Kris Daels. ‘Maar dat is oud nieuws hoor.’ Het is zondagmiddag 1 maart en ik ben in zaal De Put van het brutalistische conferentieoord Destelheide, in de bossen twintig, kilometer onder Brussel. Hier komen vandaag vijf van de zes oud-undercoveragenten bijeen die aan de podcastserie Alpha hebben meegewerkt. Wij mochten erbij zijn, mits we het van tevoren niet aan de grote klok zouden hangen.

Thuis heb ik ‘Lessurb’ op de kalender geschreven. Onderweg heb ik me vooral afgevraagd hoe undercovers eruitzien. De enige Vlaamse undercoveragent die ik ken is Bob Lemmens, maar dat is een rol van Tom Waes in de serie Undercover, met Frank Lammers als Ferry Bouman. Om niet op te vallen zou je dus juist geen aantrekkelijke mannen in leren jasjes als infiltrant moeten inzetten. In de door Lieselot Mariën en Wederik De Backer gemaakte zesdelige NTR-podcast Alpha vertellen ex-undercoveragenten over hun leven en werk, terwijl acteurs hun verhalen naspelen. De een raakte ‘bevriend’ met een seriemoordenaar, de ander sloot zich zogenaamd aan bij IS-extremisten of legde het aan met de partner van een drugsbaron en de enige vrouwelijke undercover ging naar een actiekamp van linkse extremisten.

Psyche

Kortom, never a dull moment en het is niet voor niets dat je deze functie in principe maar vijf jaar mag uitoefenen. Het werk heeft nogal een invloed op je psyche en sommigen hielden er kleerscheuren aan over. Het is een intense, stressvolle en vooral heel eenzame baan, want je kunt met niemand over je werk praten. Podcastmakers Mariën en De Backer zijn drie jaar geleden begonnen met hun project en laten vandaag aan vijf van de zes undercovers fragmenten horen van het resultaat. Eerst wordt er geluisterd, dan is er tijd voor een snack en een gesprek, en misschien willen sommigen, al dan niet onder hun echte naam, ons nog wel te woord staan. Daarna gaan ze samen op restaurant. Het heeft wel iets van een reünietje.

© Gids

Volgens Liselot Mariën, die tot 2023 als advocaat werkte, is de emotionele impact van het werk gigantisch. ‘Die impact duwt men op een zolder met tien hangsloten er omheen en na vijf jaar, als de job klaar is valt het allemaal op hun hoofd.’ Geen enkele undercover vertelt graag over de emotionele impact dus kostte de casting nogal wat tijd. Bovendien wilde men diversiteit in de profielen. Verschillende operaties en personen met verschillende achtergronden, al dan niet van kleur. Het was de makers niet te doen om rollende spierballen, snelle auto’s en sensationele acties. Integendeel, ze gingen op zoek naar de psyche van de undercover. ‘Als je iemand naar zijn werk of leven vraagt, vertelt die meestal dezelfde versie van het verhaal. Mensen vergeten dingen of laten ze niet toe. Wij hebben scripts gemaakt van die verhalen en ze door acteurs laten naspelen.’

Spierballen

Daar bleef het niet bij. ‘Acteurs zijn gewend om zich in hun personages te verplaatsen en zoeken altijd naar de binnenkant. Als zij twijfels hebben bij hun rol of niet snappen waarom een personage iets wel of niet doet vragen zij door, anders kunnen ze hun werk niet goed doen. En dan is het: waarom deed ik dat eigenlijk? Wat voelde ik toen?’ Op deze manier worden de ex-undercovers min of meer regisseurs. Eerdergenoemde Kris Daels hoeft niet met zijn spierballen te rollen om fysiek te imponeren. Hij was in zijn jonge jaren vijf keer nationaal judokampioen en in de podcast horen we hem zelfs vechten. Mag dat? ‘Nee, dat is een misdrijf volgens artikel 47 van het Wetboek van Strafvordering,’ zegt Daels, die ook de uitzonderingen op dat artikel kent.

Dat hij de klus in de Bijlmerbajes kreeg is geen toeval. ‘Men zocht een man met ervaring die fysiek weerstand kon bieden in de gemeenschappelijke ruimtes van de gevangenis.’ Volgens Daels hoef je als undercover niet per se ook fysiek sterk te zijn. ‘Je moet creatief en inventief zijn, snel kunnen denken en onder stress kunnen werken. Dat wordt allemaal getest, maar toch kan niet iedereen de stress aan.’ Hij kon dat wel en werkte maar liefst acht jaar als undercover. ‘In 34 verschillende operaties. Ik zei nooit nee. Voor mij was het spelen en verleiden. Hoe krijg ik het voor elkaar dat iemand mij interessant vindt en met mij in zee wil gaan?’

Naar eigen zeggen was en is hij nooit bang. Ook niet toen hij na zijn loopbaan oude ‘contacten’ op straat tegenkwam. ‘Die criminelen hebben ook nog een regulier leven en willen niet met jou gezien worden. Voor hen is het erger dan voor mij.’ De bedreigingen waar hij, ook na zijn loopbaan, mee te maken kreeg, liet en laat hij van zich afglijden. Dat geldt ook voor de kritiek die hij kreeg nadat hij een boek schreef over zijn belevenissen. Omdat de autoriteiten niet blij waren met de publicatie van Alpha 20 – Het ware verhaal achter de infiltrant werd hij op non-actief gezet.

Meubelhandel

Daels blijkt niet de enige aanwezige oud-undercoveragent met een boek op zijn naam. Ook Martin Van Steenbrugge schreef een boek, al gaat Most Wanted – 20 jaar lang jagen op voortvluchtige criminelen vooral over zijn jaren na het undercoverwerk. Toen zat hij bij een team van de federale politie dat wereldwijd voortvluchtige veroordeelden opspoorde en daar kwam de nodige adrenaline bij kijken. Nu is hij de rust zelve en via het advocatenkantoor van zijn broer belandde hij in de voetbalmakelaardij. Het is moeilijk voor te stellen dat hij bij nacht en ontij criminelen van hun bed lichtte. Maar dat hoeft ook niet, juist niet. Want de kern van undercover- en opsporingswerk is natuurlijk dat je niet opvalt.

© Gids

Van uiterlijke overeenkomsten is ook geen sprake bij het kwintet in De Put. De infiltrantennaam van Van Steenbrugge luidde Martin Bloemperk, een eerbetoon aan zijn overgrootmoeder, die als vondeling in een bloemperk werd gelegd. En zijn ‘achtergrond’ was de meubelhandel, waarvoor hij veel tijd in het buitenland doorbracht. De 67-jarige, die wel wat wegheeft van een popmuzikant, mist de adrenaline soms nu hij een gestructureerd leven leidt. Dat gemis compenseert hij met een cursus Spaans, pianospelen, wandelen met de hond en elke dag een uur trampolinespringen. Van PTSS is bij hem geen sprake en hij slaapt goed, mits de deur op slot is. ‘Ik woon afgelegen en vroeger waren de deuren altijd open, maar nu controleer ik of alles slotvast zit voor ik naar bed ga.’ Die voorzorgsmaatregel heeft vooral met zijn opsporingswerk te maken. ‘Ik heb een hoop mensen gearresteerd en je weet dat die op een gegeven moment weer vrijkomen, als ze al veroordeeld worden.’

Kofferbak

Natuurlijk wil ik zijn boek wel lezen en samen lopen we naar de parkeerplaats om een exemplaar uit zijn auto te pakken. Onderweg vertelt hij geanimeerd dat hij in Vlaanderen vaak met plezier naar de VPRO keek. Bij de auto aangekomen schiet het door mijn hoofd dat hij mij nu in luttele seconden dubbelgevouwen in de kofferbak zou kunnen gooien om me naar het cachot te brengen. Dat gebeurt niet, maar alle verhalen over criminaliteit en wisselende identiteiten werken nogal op de verbeelding.

© Gids

Evi zou niet opgevallen zijn op een congres van GroenLinks of de algemene ledenvergadering van de VPRO en ze is de enige vrouwelijke undercover van de zes. Dat was ze slechts een jaar en dit bracht ze grotendeels door op een No Border Camp in Brussel, tussen linkse activisten die zich verzetten tegen het immigratiebeleid. ‘Eigenlijk wist ik van niets en ben ik er onvoorbereid in gerold. Eerst een keer eten bij een alternatief vegan restaurantje, je gezicht laten zien en kennismaken. En zo steeds een beetje verder.’ Het viel haar zwaar. ‘Ik kon maar moeilijk omgaan met die verschillende identiteiten.’ Oververmoeid viel ze uit en Evi denkt dat het met betere begeleiding anders had kunnen lopen. ‘Een goede psycholoog had moeten zien dat het fout zou lopen met me. En dat is niet gebeurd, al kan het ook zijn dat ik het allemaal heel goed kon verbergen.’ Die undercovervaardigheid kan dus ook tegen je werken. Spijt heeft Evi, die nu wijkagent is, niet. ‘Ik heb er veel geleerd wat ik in mijn job als wijkinspecteur gebruik. Vertrouwen winnen, informatie vergaren en doorgeven aan andere diensten.’

Prins Harry

Undercover Jack is gespierd en loopt om de haverklap naar buiten om te roken. Ik volg hém, omgekeerde wereld voor een undercover en vraag of hij rookt voor de nicotine of professioneel om onder vier ogen met targets te kunnen spreken. ‘Het helpt soms wel,’ zegt Jack, ‘maar ik inhaleer niet en ben niet verslaafd. Het is nu een manier om mijn hoofd leeg te maken, maar als undercover ging ik buiten roken om informatie te winnen.’ Jack werkte onder meer bij pedofielen, motorbendes en drugsdealers en zijn profiel was dat van een ‘top-Johnny,’ een foute gast met een grote mond. Het is dan ook geen toeval dat zijn podcastaflevering begint met patserig gedrag in een exclusieve club. Die wereld ligt inmiddels ver achter hem en op zijn telefoon toont hij wat foto’s uit die tijd. We zien een afgetrainde playboy met te veel geld op Ibiza. ‘De persoon die je neerzet moet wel dicht bij je staan, anders vertrouwt men je niet. Niet iedere crimineel is een kloot en met sommige kun je lachen. En als ze jou aardig vinden laten ze je toe in hun vriendenkring en is het vertrouwen snel geboren.’

Jack hing veel rond in de ‘betere tenten’ waar het vaak ging over dure auto’s maar ook over kunst. ‘Ik was ook kunsthandelaar en dan zat er een top-Johnny in maatpak bij Sotheby’s.’ Hij bood zelfs mee op veilingen. ‘Alleen als ik wist dat er iemand over mij heen zou gaan gooide ik me ertussen. Gelukkig is dat altijd goed gegaan.’ Dat Jack in restaurants nog altijd met het gezicht naar de deur gaat zitten is niet vreemd. Wel dat ook hij een boek heeft geschreven. Non-fictie, anders zou je bijna van een literaire salon kunnen spreken. Undercover – Bekentenissen van een man in de schaduw verscheen niet onder zijn eigen naam, maar onder het pseudoniem Vic Thiefs. ‘Dat is me niet in dank afgenomen en oud-collega’s noemden me prins Harry.’ Over die verwijzing naar de prins die de koninklijke vuile was buiten hing haalt Jack zijn schouders op. ‘Beter prins Harry dan prins Andrew.’

Schaap

De laatste undercover die ik spreek is de Franstalige Issa. Hij draagt een djellaba, heeft Afrikaanse roots en werd speciaal voor zijn undercoverwerk moslim, want hij infiltreerde in een groep Brusselse IS-extremisten die naar Syrië wilden gaan. Voor undercovers is dit een moeilijke arena, zegt hij. ‘Wapenhandelaren en drugscriminelen kunnen drinken, met vrouwen afspreken, noem maar op. Maar als je een moslimextremist wilt neerzetten, moet je ook leven volgens hun strenge regels.’ Issa benadrukt dat hij wel moslim is geworden, maar geen moslimextremist.

Terwijl Jack onder werktijd in nachtclubs cocktails mocht drinken kreeg Issa morbide proefwerk: de kop van een levend schaap af snijden. ‘Dat is echt moeilijk, want zo’n beest spartelt enorm tegen. Wie bang is kan dat niet. En als je zo’n schaap kunt doden, dan…’ Issa maakt zijn zin niet af, maar dat kan ik zelf wel doen. De avond voordat hij naar Syrië zou gaan, met als doel uitreisroutes in kaart brengen, werd dit door de minister van Binnenlandse Zaken verboden. ‘Ik wilde heel graag gaan,’ zegt Issa. ‘En toen het niet doorging was ik zelfs kwaad. Nu niet meer, want ik was ongetwijfeld ontmaskerd en had het niet overleefd.’ Ook buiten werktijd zijn Issa en zijn collega’s zich altijd bewust van hun dubbellevens. ‘Soms doe je drie missies tegelijk en heb je drie levens, drie verschillende appartementen en drie auto’s. Sowieso gebruik ik standaard altijd drie namen. En ik zorg er altijd voor dat ik nooit op een foto kom. Van mijn sportclub bijvoorbeeld ben ik de enige die je nooit op beeld ziet, want je weet niet waar dat belandt.’

Als undercover moet je 24/7 alert zijn en dat is veel gevraagd. ‘We worden getraind om te denken dat we alles kunnen, onkwetsbaar zijn, de beste. Over zwakheden praat je niet. Niet met collega’s, niet met familie en ook niet met de psycholoog die je begeleidt. Dat houd je bij jezelf.’

Het bijzondere bezoekuur loopt ten einde. Ik weet nu wel en niet hoe een undercover eruitziet, want de uiterlijke verschillen waren groot. En of ik ze heb leren kennen, geen idee. Maar daar hebben de makers van Alpha een goede vorm voor gevonden.