Ongeveer twee eeuwen geleden werd de spitz ontworpen om de suggestie te wekken dat ballerina’s over het podium kunnen zweven. Danseressen hebben een haat-liefdeverhouding met de martelschoen. 'Ze stellen je in staat je lichaam te ontstijgen.'

‘Kijk, deze had ik eigenlijk al lang moeten weggooien…’ Tweede solist van Het Nationale Ballet Floor Eimers haalt een paar spitzen uit haar tas. Het inmiddels vaalroze satijn is hier en daar gescheurd en ze zijn duidelijk een aantal keer vermaakt. ‘Ja, ik weet het, ze zien er niet uit. Maar ze zitten zo lekker. En als je vier shows heel goed op een bepaalde spitz hebt gedanst wil je niet wisselen, dat is een soort bijgeloof.’

Eimers heeft een moment rust tussen de repetities van Romeo en Julia en Best of Balanchine III. Ze draagt grote sloffen en een trainingstenue. De relatie met haar spitzen omschrijft ze als haat-liefde. ‘Na de zomervakantie is het zeker haat. Dan heb je last van blaren en afvallende teennagels. Dan denk ik: ach, die arme schatjes. De liefde zit in het feit dat ze je vrijheid geven. Met spitzen voel ik me compleet, het is een verlengstuk van jezelf. Ze stellen je in staat je eigen lichaam te ontstijgen.’

De spitz zag zo’n tweehonderd jaar geleden het levenslicht. In de geschiedenisboeken is een piepklein onooglijk schoentje te zien, een soort satijnen slipper met doorgestikte naden op de neus. Het heeft nog weinig weg van de bekende spitz met prominente blokneus. De slipper behoorde toe aan een van de eerste spitzendanseressen, de Italiaanse Marie Taglioni. Taglioni kon zeker een paar hele seconden op haar teenpunten balanceren. ‘Eerst hesen ze vrouwen nog aan touwen in katrollen over het toneel,’ zegt danshistoricus Eva van Schaik, ‘maar dat was geen succes. Het idee van de – uitsluitend mannelijke – choreografen was dat de danseressen onhoorbaar moesten kunnen zweven. Ze moesten de suggestie wekken geluidloos en gewichtsloos te zijn, even ongrijpbaar als engelen in de hemel. Daar moest de spitz voor zorgen.’ 

Mannenfantasieën

Marie Taglioni op de spitz in La Sylphide

Marie Taglioni op de spitz in La Sylphide

Dat had alles te maken met de ontwikkeling van het ballet. Na het verdwijnen van de hofkostuums werden er in de achttiende eeuw vooral antieke balletten opgevoerd. Een van de bekendste stukken was Pygmalion, het verhaal van de kunstenaar die verliefd wordt op zijn eigen sculptuur. De vrouwen dansten in die antieke werken dan ook als tot leven gewekte standbeelden. En zo waren ze ook gekleed: in mousselinegewaden, vleeskleurige panty’s (een revolutie) en een soort sandalen met linten. De linten van de huidige spitz zijn daar nog een overblijfsel van. Met de komst van de romantiek veranderden de vrouwen van de wat stijve standbeelden in etherische wezens; droomachtig en feeëriek. ‘Er wordt altijd gezegd dat het romantische ballet over vrouwen gaat, maar ik zeg altijd: het ging over mannen die fantasieën hadden over vrouwen,’ aldus Van Schaik. 

‘Eigenlijk hebben mannen met de spitz het ballet aan vrouwen gegeven. Zij is vooral de trekpleister, hij de ondersteuner.'

Eva van Schaik

De avond van 12 maart 1832 wordt gezien als de première voor de spitz. Het is de opening van klassieker der klassiekers La Sylphide, over een fee die geheel vlekkeloos door de schoorsteen komt om in de droom te verschijnen van een man, op de vooravond van zijn huwelijk. Ze verleidt hem en neemt hem op haar teenpunten mee naar het bos. Marie Taglioni danst de hoofdrol. Vanaf dat moment wordt zij specifiek geroemd om haar spitzentechniek. Van Schaik: ‘Dat kwam onder andere door de nogal wreedaardige opleiding van haar vader, Paul Taglioni, die tevens choreograaf was. Hij liet haar op haar tenen op een grote houten circusbal oefenen. Het moet gruwelijk zijn geweest, maar ze legde wel de basis voor de danstechniek daarna.’

Krachttoer

In de decennia die volgden ontwikkelden de danseressen hun spitzentechniek in rap tempo. Voornamelijk onder leiding van Italiaanse balletmeesters, die de beste kansen kregen aan het hof van de tsaar. Tijdens Het zwanenmeer stonden de danseressen al snel bijna vier uur op spitzen, een uitputtingsslag. En in Cinderella draaide danseres Pierina Legnani in 1893 haar roemruchte tweeëndertig fouettés. Het idee van onhoorbaar zweven werd minder belangrijk dan het tonen wat er allemaal mogelijk was op de spitz. ‘Dan krijg je een wonderlijk fenomeen bij het publiek,’ zegt Van Schaik. ‘Want ze komen niet meer alleen voor een mooi verhaal, maar ook voor de vraag: haalt ze het? Houdt ze het vol? Als ze die tour de force uiteindelijk volbrengt, is ze natuurlijk de ster.’

Tegenwoordig kunnen de danseressen vrijwel alles op spitzen, onder meer dankzij de invloed van choreografen als George Balanchine (1904-1983), die de fysieke grenzen van de danseres nog verder oprekte en haar tot een soort opperwezen maakte. 

Wat een krachttoer het is om uren op spitzen te dansen weet ook Can Yükova, assistent van het hoofd van de kostuumafdeling van Het Nationale Ballet en verantwoordelijk voor de spitzeninkoop. In de wandelgangen wordt hij ook wel de Spitzenfluisteraar genoemd, niet gek gevonden, gezien zijn zoetgevooisde stemgeluid met charmante Duitse accent. ‘Ik weet hoe cruciaal die spitzen voor de danseressen zijn. Het is hun gereedschap, dus de schoen moet perfect zijn.

De martelschoen die van de balletdanseres een opperwezen maakte

Ik zou zeggen dat de schoen voor 75 procent verantwoordelijk is voor de gezondheid van de danseres, ze dragen haar.’ Hij laat de enorme spitzenkast zien, een wand vol vakjes, stijf gevuld met verse spitzen. Er liggen ongeveer dertig tot veertig paar per danseres klaar, want soms zijn ze na twee repetities al op. Yükova wijst naar een spitz van het klassieke merk Freed of London. ‘Deze spitzen worden al sinds 1929 gemaakt. De punt van de schoen is opgebouwd uit natuurlijke materialen als jute, laagjes papier-maché en een lijm van water en bloem, vermengd met een speciaal ingrediënt dat ze uiterst geheimhouden.’

Meisjesdroom

In enkele vakjes liggen ook opvallend grote spitzen. Want heel sporadisch hebben ook mannen het geluk op spitzen te mogen dansen. In Cinderellabijvoorbeeld, waar de twee boze stiefzussen soms door verklede mannen worden vertolkt. Maar in hedendaagse choreografieën verschijnen ze ook steeds vaker zonder spot of verkleedpartijen. ‘Eigenlijk hebben de mannen met de spitz het ballet aan de vrouwen gegeven,’ zegt Eva van Schaik. ‘Zij is vooral de trekpleister, hij de ondersteuner, terwijl mannen net zo goed op spitzen kunnen dansen. In de jaren vijftig en zestig is ook wel geopperd dat de spitz, freudiaans geïnterpreteerd, een fallussymbool zou zijn. Dat de vrouw met haar spitzen de man kan doorboren, alsof het harpoenen zijn.’

Floor Eimers ziet het toch vooral als een meisjesdroom die uitkwam. Ze zag de oudere danseressen op hun glimmende roze snoepjes uittorenen boven de rest en dacht: dat moet een walhalla zijn. 'Ik wist toen nog niet hoeveel pijn en moeite het zou kosten.’ Ze heeft inmiddels al heel wat paren versleten. Maar de spitzen van haar eerste Zwanenmeer heeft ze nog. Die hangen in haar slaapkamer. ‘Heel cliché, maar dat was echt een mijlpaal voor mij.’

Freed of London

In een kleine straat in Hackney, een oude arbeidersbuurt in Londen, staat een van de oudste spitzenfabrieken van Europa: Freed of London. Sinds 1929 worden daar spitzen gemaakt voor dansgezelschappen over de hele wereld. Aan het begin van de twintigste eeuw zag meneer Freed dar die arme danseressen hun voeten, ongeacht de breedte en de bouw, in dezelfde eenvormige spitzen moesten manoeuvreren. Hij keek nauwkeurig naar de individuele voet en begon spitzen op maat te maken. 

Zo werkt het bedrijf nog steeds, tevens met vrijwel dezelfde techniek als negentig jaar geleden. Ballerina’s worden bij Freed vaak gekoppeld aan vaste makers. Zo is er de befaamde maker Taksim, oorspronkelijk uit Cyprus, ook wel ‘ankermaker’ genoemd. Hij stempelt een klein ankertje op de zool van zijn roze schatten. 'Soms komen de danseressen hier langs en krijg ik een staande ovatie. Het is fijn te weten dat je zo geliefd bent.' 

Daniel: spitzenmeester van Freed of London

Taksim: spitzenmeester van Freed of London

Of Daniel uit de Filipijnen, alias Vlindermaker, zijn spitzen zijn te herkennen aan een klein vlindersymbool. Voor zijn carrière als spitzenmaker werkte hij als clown en trapezeartiest in een reizend circus. 'Voor mij was mijn leren handschoen van levensbelang. Die moest op de millimeter goed zijn, anders zou ik op de grond belanden. Voor de danseressen en hun spitzen geldt hetzelfde, daarom begrijp ik ze.'