zo kan architectuur de energietransitie democratiseren

Gedurende Dutch Design Week 2022 schitterde The Solar Pavilion als een van de opzienbare werken op het Ketelhuisplein. Architect Michiel Raaphorst ontwierp samen met Marjan van Aubel het paviljoen dat zonne-energie oogst. ‘Als mensen niet beseffen waar energie vandaan komt, gaan ze het ook niet waarderen.’

Stijn Goossens, 2 november 2022

Met zijn zonnebril op en een microfoontje in zijn hand staat Raaphorst naast het paviljoen op het Ketelhuisplein. Een groep bezoekers van de Dutch Design Week luistert met koptelefoon naar zijn uitleg over de totstandkoming van het grote overhangende ‘doek’ van zonnepanelen. ‘Er hebben twaalf verschillende partijen meegewerkt om dit voor elkaar te krijgen, zonder enig budget,' vertelt Raaphorst, mede-oprichter van architectenbureau V8 Architects.

De energie die het oppervlak van gekleurde zonnepanelen overdag opvangt van de zon, resulteert ‘s avonds in zowel licht als warmte. Dat maakt van het paviljoen in de avond een gezellige plek voor de bezoekers. Bovendien kunnen mensen met een trappetje door een gat in het paviljoen klimmen, om vervolgens tussen de gekleurde zonnepanelen te staan. Raaphorst hoopt dat bezoekers inzien dat een energie-oogstend oppervlak meer kan zijn dan zwarte panelen als pleisters op een dak of in een weiland. ‘Het moet onderdeel worden van de omgeving waarin we wonen, werken en leven.’

In slechts vijf maanden tijd wisten Raaphorst en solar designer Marjan van Aubel de juiste personen bij elkaar te vinden voor het bouwwerk. Allemaal delen ze dezelfde visie over de toekomst van zonne-energie: we moeten meer energie gaan opwekken met de steeds schaarser wordende ruimte om ons heen. Maar hoe? We spreken met Raaphorst, in het zonnetje op het Ketelhuisplein, en hebben het over de rol van The Solar Pavilion, de nieuwe generatie architecten en de toekomst van ons energiesysteem.

Waarom heb je meegewerkt aan het ontwerp van dit paviljoen?

‘We zitten in een tijdperk van schaarste. We moeten gebouwen maken die meer opleveren dan ze verbruiken. Isoleren is een stap, de volgende stap is dat gebouwen ook extra energie gaan opleveren. Alleen maar velden en daken vol leggen met panelen is niet de oplossing, iedereen moet zonne-energie kunnen oogsten. Als ontwerper is het interessant om iets te bedenken wat herkenbaar is als zonnepaneel, maar niet zo saai als de huidige zwarte vlakken. Onze taak als architect is dus ook om vorm te geven aan een democratischer energiesysteem.

Als mensen niet beseffen waar energie vandaan komt, gaan ze het ook niet waarderen. We moeten weer gewend worden dat men tegen elkaar zegt: "vergeet niet het licht uit te doen." Besef dat energie waardevol is.’

Hoe is de samenwerking met solar designer Marjan van Aubel tot stand gekomen?

‘We hadden al eerder samengewerkt met Marjan op de Expo 2020 in Dubai. Destijds hebben we haar gevraagd of ze ons kon helpen met het lichtdoorlatende zonnedak van het Nederlandse paviljoen in Dubai. Vijf maanden geleden werden we juist door haar benaderd om mee te werken aan een ontwerp voor Dutch Design Week, als afsluiter van haar solar biennale.  

We zijn als een gek gaan schetsen, want vijf maanden is een hele korte tijd voor een project als dit. Het ontwerp dat we als allereerste bedachten is het uiteindelijke paviljoen geworden, want de Dutch Design Week was meteen enthousiast. Met een computersimulatie is bepaald welke plek op het Ketelhuisplein de optimale locatie is ten opzichte van de zon. In deze tijd van het jaar staat de zon wat lager. Zo kwamen we bij het ontwerp van een doorhangend doek met zonnepanelen.

Kameleon Solar was ook al direct betrokken als leverancier van de gekleurde zonnepanelen. We moesten dus een ontwerp maken om hun zonnepanelen heen. Zo’n randvoorwaarde is fijn om mee te werken.’

Hoe krijg je al die verschillende partijen enthousiast om mee te werken?

‘Je merkt dat het solar paviljoen ervoor zorgt dat er nieuwe energie ontstaat tussen partijen, die uiteindelijk een gedeelde ambitie blijken te hebben. We hebben al die mensen vaak via via gevonden. Iedereen kent wel weer iemand anders die hier wel aan mee wil werken. Veel partijen herkennen de ideologie achter het kunstwerk ook uit hun eigen vakgebied: met minder middelen moeten we steeds meer voor elkaar krijgen.’

'Voor de nieuwe generatie is duurzaamheid en omgaan met schaarste de standaard'

Hoe zorgt de energietransitie voor verandering van jouw vakgebied?

‘Schaarste van grondstoffen, ruimte en energie zijn een grote uitdaging. We merken dat de nieuwe generatie architecten daar echt door gedreven is. Ik heb mezelf echt moeten omscholen, ik kom ook uit een andere tijd. Voor de nieuwe generatie is duurzaamheid en omgaan met schaarste de standaard. Dat is hun intrinsieke motivatie en ze maken architectuur zo ook weer relevant.’

Wat heb je zelf geleerd van het Solar Paviljoen?

‘Het verbaast mij positief hoe blij en geïnspireerd mensen reageren op het paviljoen. Er is dus nog een wereld te winnen. Ik ben me wel gaan afvragen wat de rol van energieleveranciers wordt als we in de toekomst allemaal onze eigen energie oogsten. En wat doet het met netbeheerders als iedereen zijn eigen energie opslaat? Die vraag zal steeds meer gaan spelen en daar moeten we over praten.’

Dus energiebedrijven verliezen hun relevantie?

‘Onze economie is erg afhankelijk van energiebedrijven, maar die bedrijven zijn meer met gisteren bezig dan met morgen. De waarde van zo’n energiebedrijf verdampt als ze niet veranderen. Bovendien zullen ze geen jong personeel aantrekken, want de nieuwe generatie wil alleen werken bij bedrijven die er toe doen. De volgende stap is dus om met die bedrijven in gesprek te gaan. Als architect vormen we de schakel die de boel kan mobiliseren. Het paviljoen zet daarin een eerste stap hoop ik.

Ik denk dat de huidige energiecrisis de boel ook wel versneld heeft. Energiebedrijven maken wel al stapjes, het zijn natuurlijk ook logge bedrijven. Stappen in de goede richting werken beter dan een eindeloos debat voeren over efficiëntie.’

'Als architect vormen we de schakel die de boel kan mobiliseren'

Nu Dutch Design Week voorbij is, zal het Solar Paviljoen doorreizen langs andere locaties. Raaphorst zegt in gesprek te zijn met meerdere partijen en hoopt dat het paviljoen bijvoorbeeld op grote festivals komt te staan. ‘Dat soort plekken hebben een publieke functie, waardoor we veel mensen weer kunnen inspireren.’

Daarnaast wordt het Paviljoen ook doorontwikkeld. ‘Het zonnedak produceert nu licht en warmte met de energie van de zon. Maar misschien kunnen we er ook wel waterstof mee produceren?’ Raaphorst hoopt dat solar design over tien jaar vanzelfsprekend is: ‘zoals we ook nadenken over gezond eten en schoon drinkwater, zo zouden we ook met zonne-energie bezig moeten zijn.’

meer zoals dit

  • schrijf je in voor de Tegenlicht nieuwsbrief

    Elke zaterdagochtend vers toekomstnieuws in je inbox. Mis geen enkel verhaal over de toekomst van tech, duurzaam (samen)leven, werk, geluk, economie en politiek.