Podcast 'Een klassenfoto' is een eerbetoon aan de leerlingen van het Joods Lyceum

Een mooie klassenfoto van klas 2L van het Joods Lyceum was onlangs te zien op tentoonstellingen in het Stadsarchief Amsterdam en in het Anne Frank Huis. Die kwamen er mede dankzij Cees Koole, geschiedenisleraar aan het Spinoza Lyceum in Amsterdam. Tijdens de verbouwing van het lyceum vond hij in een bouwafvalcontainer schooljaarverslagen uit de Tweede Wereldoorlog. Snel pakte hij er een paar mee. Later, in 2023 bij het 125-jarig bestaan van de school, besloot hij samen met zijn leerlingen en deskundigen in de verslagen te duiken. En daarmee in het verhaal van de Joodse scholieren tijdens de Tweede Wereldoorlog, van wie ongeveer de helft vermoord werd. Tegelijk met de exposities kwam bij uitgeverij Querido in 2026 ook een herziene uitgave uit van Dienke Hondius’ boek Absent – Herinneringen aan het Joods Lyceum Amsterdam 1941-1943.

De exposities zijn inmiddels afgelopen, maar bij de podcast DOCS verschijnt nog een eerbetoon aan de leerlingen van het Joods Lyceum: Sandra Rottenberg maakte de audiodocumentaire Een klassenfoto. Hierin horen we de verhalen van verschillende Joodse leerlingen en leraren van Amsterdamse middelbare scholen ten tijde van Tweede Wereldoorlog, en hoe zij het langzaam afzonderen en verdrijven van Joden uit het openbare (school)leven hebben ervaren. 

Ook de in 1970 overleden Joodse historicus Jacques Presser komt aan het woord, via archiefmateriaal. Presser was leraar geschiedenis op het Vossius Gymnasium en vertelt over de staking die daar uitbrak nadat Joodse leraren de school op last van de Duitsers moesten verlaten. Presser was een van hen en moest aan de slag op het Joods Lyceum. ‘Het meest merkwaardige van die school,’ vertelt hij, ‘was een volstrekte normaalheid binnen een afgrond van abnormaliteit.’

Want ja: Joodse leerlingen moesten weliswaar van heinde en ver wandelen naar school – fietsen of per tram reizen was inmiddels voor Joden verboden – toch moest het normale leven vooral doorgaan, met proefwerken, examens, sport en spel. Maar gaandeweg verdwenen er meer en meer kinderen van het Joods Lyceum: ofwel gedeporteerd, ofwel ondergedoken. Voor die twee situaties bestond een handgebaar, zodat je het er stilzwijgend over kon hebben. In 1943 waren er te weinig leerlingen over en ging het Joods Lyceum dicht. 

Een van de pijnlijkste details in de audiodocumentaire is de brief uit 1941 van het hoofd van een reguliere school aan de Duitse autoriteiten: ‘In antwoord op uw schrijven heb ik de eer u de lijst van leerlingen van Joodse bloede te doen toekomen.’