Al honderd jaar de beste bedoelingen voor de Utrechtse wijk Ondiep

‘Precies op deze plek is het idee voor de podcast ontstaan,’ zegt Hansje van de Beek (37) van Argos. Het is een bewolkte maandagmiddag op het Utrechtse winkelplein De Plantage. Er is een Action, een Trekpleister en in de hoek een Plussupermarkt. Zelf woont ze een klein stukje verderop, aan de overkant van de drukke Amsterdamsestraatweg. ‘Hier bij de supermarkt viel me voor het eerst op dat je duidelijk twee soorten klanten kunt onderscheiden: de oorspronkelijke bewoners van de wijk, die vaak wat ouder en minder goed ter been zijn. Zij verplaatsen zich op scootmobielen, die zie je nu voor de winkel staan. Ze hebben de tijd en maken een praatje met elkaar. En er is nog een type mensen in de wijk, waar ik zelf wat meer toe behoor. Dat zijn tweeverdieners met een koopwoning. Zij komen wat vaker op bakfietsen. Op dit moment zie je ze niet, want ze zijn aan het werk. Deze supermarkt heeft nog één caissière, die helpt voornamelijk de oudere bewoners. De nieuwe bewoners gaan naar de zelfscankassa en hebben weinig sociaal contact. Die verandering van de bevolkingssamenstelling noemen we gentrificatie, dat is in deze wijk sterk aan de hand.’

Woonschool

Van de Beek besloot een podcastserie te maken over de voormalige volksbuurt Ondiep, die achter De Plantage begint. We wandelen een rondje door de wijk die ze de afgelopen acht maanden heel goed heeft leren kennen. Terwijl we over de Royaards van den Hamkade richting de Ahornstraat lopen, langs het Leger des Heils en buurthuis De PlaYce, vertelt Van de Beek over de geschiedenis van de wijk. ‘De gentrificatie begon in 2008. Lange tijd was Ondiep een echte volksbuurt met bijbehorende problemen: grote families in kleine huizen, veel armoede en kleine criminaliteit. In de jaren twintig werden zogenoemde “ontoelaatbaren” of “onmaatschappelijken” in zogenoemde “woonscholen” gezet, een soort heropvoedingslocaties voor het volk. Daar werd achter de voordeur gecontroleerd of je beddengoed er wel netjes bij lag en of de afwas wel was gedaan. Sommige mensen moesten hun kinderbijslag inleveren en met bonnetjes hun inkopen doen. Heel bevoogdend allemaal. Mijn podcast gaat over honderd jaar aan pogingen om een wijk naar een hoger niveau te tillen en hoeveel succes die hebben gehad.’

Droomkasteel

We wandelen over De Omloop langs een mooi nieuw wooncomplex van oranje bakstenen. De flats hebben grote ramen en dragen muzikale namen als Bas en Tenor. Aan de overkant van de straat zitten enkele mensen voor de deur in tuinstoelen en op scootmobielen met elkaar te praten. De tuin is versierd met nepplanten en tuinkabouters. ‘Zo’n appartementencomplex noem ik het droomkasteel van progressief Nederland,’ zegt Van de Beek. ‘Er liggen zonnepanelen op het dak, het is volledig geïsoleerd en alle wooneenheden zijn van het gas af. Er is een buurthuisje waar mensen elkaar kunnen ontmoeten. Ongeveer dertig procent van de woningen is bestemd voor “bijzondere en kwetsbare groepen”, zoals voormalig daklozen en statushouders. Die zijn door het gebouw gespikkeld, ze worden dus niet apart gezet. Maar als puntje bij paaltje komt gaat het helaas niet zo goed. Veel bewoners kunnen de aansluiting op dat duurzame energienet bijvoorbeeld nauwelijks betalen.’

Van de Beek sprak met wetenschappers en deskundigen en natuurlijk ook met Ondiepers zelf. Hele middagen zat ze te rummikuppen in het buurthuis, waar ze luisterde naar de ervaringen van de buurtbewoners. ‘Het was heel gezellig en fijn om contact te hebben met mensen buiten mijn eigen bubbel. Veel mensen waren bereid om met me te praten, al weet je natuurlijk niet wie je niet spreekt. Het is bekend dat er in deze wijk veel eenzaamheid is.’

Verlies

De Omloop eindigt bij de kruising met de Anton Geesinkstraat – samen met Wesley Sneijder de beroemdste inwoner van de wijk – en de Laan van Chartroise. ‘Dat spreekt een Ondieper uit als “Sjertreuze”, anders val je door de mand.’ Op de hoek zit bakkerij Boonzaaijer. Binnen staan mensen in de rij die een broodje hete kip of berlinerbol komen halen. Het is een van de weinige ontmoetingsplaatsen die nog over zijn voor de oude Ondiepers. ‘Deze wijk had een sterke sociale cohesie, dat is een stuk minder geworden. Als je van een Ondieper een rondleiding krijgt, dan krijg je vooral te horen wat er niet meer is: “Hier was het café, hier was de slager.” Wetenschappers noemen dat verlieservaring, dat klinkt als een gevoel, maar het is heel reëel. Veel dingen zijn er niet meer en ik snap wel dat mensen daar moeite mee hebben.’

Veel oorspronkelijke bewoners zijn er zelf ook niet meer. Ze zijn verhuisd, omdat hun woning werd gesloopt om plaats te maken voor nieuwe koopwoningen. ‘Dat is wat we staatsgestuurde gentrificatie noemen. Sociale huurwoningen zijn gesloopt en daar kwamen veelal koopwoningen voor terug. Die kunnen de meeste Ondiepers niet betalen. Het idee erachter is enerzijds dat de rijkere inwoners minder problemen veroorzaken en aan de andere kant dat de bevolking die er blijft een soort voorbeeld neemt aan de nieuwe hoogopgeleide buurtbewoners. Maar dat is niet alleen paternalistisch en neerbuigend, het werkt ook niet.’

Verheffen

We slaan de hoek om naar de straat Ondiep. Dan passeren we cafetaria Huang, we lopen langs een muurschildering met de naam van de wijk erop en eindigen onze wandeling weer bij De Plantage. Ondanks al haar historisch onderzoek, interviews met deskundigen en gesprekken met bewoners vindt Van de Beek het lastig om te zeggen wat de juiste manier is om een wijk als Ondiep beter te maken. ‘Er zijn tijden geweest waarin men probeerde het volk te verheffen door het bij de hand te nemen. Het andere uiterste is de participatiesamenleving, waarin mensen zichzelf moesten zien te redden. Geen van beide was een groot succes. Ik vond het hartverwarmend om te zien hoeveel initiatieven van burgers er zijn die iets willen doen voor hun buurt, van wandelingen tot gezond eten. Maar of het echt helpt? Ik weet het niet. Beleid evalueren is heel moeilijk, want er is nooit een controlegroep. Er is geen tweede Ondiep om te kijken wat er gebeurt als er ’s avonds geen straatcoaches rondfietsen.

We zien dat sommige dingen wel degelijk beter gaan. Er is minder werkloosheid, minder vandalisme. Maar dan is natuurlijk de vraag: gaat het ook beter met die mensen of is de samenstelling van de wijk veranderd? Tegenwoordig is 46 procent van de Ondiepers hoogopgeleid, tegelijk leeft 23 procent van de mensen onder de Utrechtse armoedegrens. De tegenstellingen zijn groot, zoals ik al zag bij de Plussupermarkt. Kortom, al honderd jaar lang heeft iedereen de beste bedoelingen, toch is het in de praktijk nog vaak scheef.’