aflevering 5 (slot)

'I love Iran'

aflevering 5 (slot)

'I love Iran'

Thomas wil nog één keer laten zien waarom hij zo van Iran houdt. Maar dat plan wordt wreed verstoord.

De laatste aflevering. Thomas zou graag een lofzang houden op de schoonheid en de hartelijkheid van de Iraniërs. Maar dat plan wordt wreed verstoord door de arrestatie van de vader van een vriend. Hij wordt verdacht van spionage. Als zijn vrouw hem twee weken later eindelijk mag opzoeken, krijgt ze een lijk te zien. Volgens de geheime dienst zou hij zichzelf hebben opgehangen in zijn cel. Zijn zoons zijn razend, maar waar ieder ander uit angst zou zwijgen, weigeren zij zich de mond te laten snoeren.

bekijk ook: The greatest party on earth

Dankzij olieopbrengsten kende Iran begin jaren zeventig een rijke bovenlaag, maar de helft van de bevolking leefde onder de armoedegrens en alle oppositie werd met geweld gesmoord. Het 2500-jarig bestaan van het Perzische Rijk moest het grootste feest aller tijden worden, dat stond voor Mohammed Reza Pahlavi, de sjah van Iran die zichzelf in 1967 tot ‘Koning der Koningen’ had gekroond, al jarenlang vast. 

De documentaire The Greatest Party on Earth (2015) van Hassan Amini, een internationale co-productie, laat zien hoe dit hedonistische feest met byzantijnse pracht en praal werd voorbereid en aangericht, en toont daarmee ook de gapende kloof tussen de sjah die de wereld het nieuwe Iran wil tonen en het gewone Iraanse volk en zijn islamitische leiders. Onnodig te vermelden dat de sjah met dit uitzinnige evenement (volgens de door hem verbannen ayatollah Khomeini ging het om een ‘duivels feest’) zijn ondergang heeft ingeluid. Bekijk deze documentaire direct na deze aflevering van Onze man op NPO 2 extra of op een ander tijdstip hier.

‘Ik was bang dat Khomeini bij ons in het toilet woonde’

Onze man kijken met... Beri Shalmashi

Beri Shalmashi

Beri Shalmashi

Filmmaker Beri Shalmashi is dochter van twee Iraans-Koerdische politieke vluchtelingen. Ze groeide op in Nederland. Hoe kijkt Shalmashi naar het vaderland waar zij nooit woonde?

door Erik van den Berg

Klik hieronder op open om verder te lezen

Bovenop de kast prijkt een flets geworden foto in een berkenbastlijstje. 'Het is de mooiste die ik heb,‘ vertelt Beri Shalmashi (1984). Een man met snor zit in kleermakerszit in het gras, tegen een achtergrond van droge bergen. Met gestrekte armen houdt hij trots een baby de lucht in. ‘Je ziet mijn vader en ik als baby. We zijn net vanuit Parijs, waar ik geboren ben, teruggegaan naar Iraaks-Koerdistan, omdat mijn ouders actief waren bij een partij die na de Iraanse revolutie niet meer welkom was in Iran. Als je van dichtbij kijkt zie je ook een Kalashnikov liggen.’ De familie Shalmashi woonde er met duizenden voornamelijk Iraanse Koerden in ballingschap. ‘Ik heb nog beelden waarin Khomeini een fatwa uitspreekt tegen deze mensen. Het werd een verzetsgemeenschap, die uiteindelijk kapot is gebombardeerd tijdens de Iran-Irakoorlog.’

'Op het vliegveld in Iran was ik al bang om gelyncht te worden.'

nachtmerries

Welk gevoel heeft Shalmashi bij Iran? Hierover is ze uitgesproken: ‘Haat-liefde. Ik ben er één keer geweest, in 2004, toen er een mildere leider aan de macht was, Khatami. Ik was heel zenuwachtig toen ik daar aankwam. Het was vroeger een bekende grap als je naar de wc ging om te zeggen “doe ayatollah Khomeini de groeten”. Ik kan me nachtmerries herinneren waarin hij bij ons in het toilet woonde. Als je wordt opgevoed met zulke gedachten, dan sta je daar op het vliegveld of je bent al bang dat je gelyncht wordt als je hoofddoek afzakt. Ik zag dat heus niet iedereen de hele dag met gebukt hoofd over straat loopt, bang om opgehangen te worden. Dus ik ben die angst gaan relativeren.’

Shalmashi groeide op met het gevoel dat het bewind in Iran alles kapot heeft gemaakt voor haar familie. Ze somt op: ‘Mijn moeder en ik waren bijna dood geweest in de gevangenis, waar zij zwanger was van mij; mijn oom is in de tijd van de sjah geëxecuteerd omdat hij voor de Koerden opkwam; mijn vader is nooit meer teruggegaan en zal dat waarschijnlijk ook niet meer kunnen. Van de pijn daarvan word ik woedend.’

De liefde spreekt voor zich, verklaart de filmmaker, terwijl ze wijst naar het tapijt onder haar vrolijke sokken: ‘Het is het land waar mijn familie vandaan komt, waar ons verhaal ligt, waar het supermooi is, en je een rijke cultuur hebt. Ik hou van het soort intelligentie en humor van de Iraniërs. Dat zie je ook in Onze man in Teheran terug, hoe de mensen in de serie zijn klopt met het beeld dat ik van ze heb.’

Beri Shalmashi als baby met haar vader

openhartig

We gaan kijken. De aflevering opent met een bijeenkomst van 'anonieme' alcoholisten. Shalmashi: 'Knap dat ze dit op tv durven te vertellen. Heel mooi dat je ziet dat alcohol daar ook is.' En lachend: 'Goed om te weten, ik ken wel wat mensen die ik door kan sturen naar de AA in Iran.' De handel in alcohol is volgens haar een grote bron van inkomsten; Koerden smokkelen de drank van Irak naar Iran, weet Shalmashi: 'Toen ik een paar jaar in Erbil woonde, kwam er vaak in het weekend familie uit Iran over. Het eerste dat we deden was naar de christelijke wijk gaan om champagne te halen om te vieren dat we elkaar weer zagen. Het past bij de binnenhuiscultuur daar dat ze dit goed kunnen gebruiken.'

Het gaat niet goed met een vriend van Thomas Erdbrink, blijkt in de aflevering. Zijn vader, een professor aan de Universiteit in Teheran, is onder verdachte omstandigheden overleden in de gevangenis. Shalmashi herkent de angst die de vriend verwoordt: 'Ik krijg hier kippenvel van. Stel ze hebben zin om te vinden dat je een spion bent, dan ben je dat gewoon. Wat breng je daar tegenin? De vader van een kennis van mij uit Zweden ging terug na meer dan dertig jaar, hij is gevangen gezet en aan een hartstilstand overleden.' En even later: 'Ik word vooral stil van deze uitzending. Heel indrukwekkend dat ze hier zo openhartig over durven te praten.'

'Als ze willen dat je een spion bent, dan ben je dat gewoon.’

bedrieglijke vrijheid

De aflevering laat zien hoe onvrede in Iran afgelopen winter uitbarstte in massale demonstraties. Terwijl in barretjes in Teheran volop cappuccino werd geschonken, gingen de arbeidersklasse en de lagere klasse de straten op. Shalmashi zat in die periode aan haar telefoon gekluisterd: ‘Degene die comfortabel in de grote stad woont had geen belang bij protest en daarmee was het draagvlak te klein. Pas als je honger lijdt word je boos genoeg om op te staan. De uitzending schetst heel mooi hoe groot de verschillen zijn.’

In haar ogen is het een ‘bedrieglijke vrijheid’ die nu in Iran heerst: ‘Het ingewikkelde is dat het Iran heel toegankelijk maakt, waardoor jij ook naar het land kan zonder dat bedrukte gevoel te hebben. Maar er is altijd iets waar je tegenaan loopt en waar de makers van Onze man in Teheran ook mee te maken hebben.’

In de aflevering wordt gesteld dat de demonstraties toch het einde van de regering zullen inluiden, maar, waarschuwt Shalmashi: ‘Dit regime staat uit de dood nog op, door de kist heen naar buiten. Ze hebben heel wat spijkers nodig om dat echt tegen te houden.’

Opvallend was dat in het spoor van de demonstraties binnen en buiten Iran stemmen opgingen voor herstel van de oude situatie onder de sjah; diens zoon in ballingschap in de Verenigde Staten juichte een omwenteling toe en ook andere politieke tegenstellingen in het land en in de diaspora werden weer zichtbaar. Shalmashi wantrouwt deze geluiden. ‘Er was in de tijd van de sjah ook veel mis met het land, daar wordt heel makkelijk - ook door Nederlandse media - overheen gestapt.

muze

Er volgt een emotionele ontknoping. De zoon van de professor en zijn broer ontvluchten het land, maar hun moeder is door veiligheidsbeambtes op de valreep in Iran gehouden, vertellen ze op het vliegveld aan Thomas. Shalmashi bewondert de mannen: ‘Ik vind het mooi hoe zijn familie de angst om opgepakt te worden doorbreekt door deze niet te laten overheersen, zelfs na zo’n groot verlies. Als je met je laat sollen biedt dat ook de ruimte dat dat gebeurt. Het enige dat je kunt doen is doorgaan.’ En over de makers zegt ze: ‘Ik ben onder de indruk dat ze dit verhaal een plek hebben durven geven in de serie. Ik ben benieuwd of dit de rek haalt uit wat Thomas nog kan vertellen in Iran. Ik kan me voorstellen dat hij het moe is om op zijn tenen over die verhalen te lopen.’

De worsteling van Thomas Erdbrink met deze realiteit is door de aflevering heen zichtbaar. Zullen hij en zijn vrouw Iran verlaten? Shalmashi begrijpt het dilemma: ‘Ik ben goed bevriend met Bahman Ghobadi. Die is weggegaan omdat hij niks meer mocht. Sindsdien heeft hij niets bijzonders gemaakt. Iran is ook je muze en daar moet je je wel in kunnen onderdompelen, anders laat je een stukje van je ziel achter. Ik denk dat dat hen ook in Iran houdt. Weggaan gaat hun werk geen goed doen.’

meer!

Hoe kijkt Shalmashi als filmmaker naar Onze man? ‘Ik vind de serie erg mooi. De humor en de manier van communiceren van de mensen komt goed over. Het zijn geen vakantiefilmpjes; er zit diepte in, maar ook lol. Ik heb het gevoel dat Thomas Erdbrink als presentator door zo met de mensen om te gaan heel dichtbij heeft kunnen komen en dat de regisseur ook op die flow aanwezig was. En dan krijg je mensen aan het praten. Dit seizoen lokt je naar binnen met iets luchtigs, uiteindelijk laten ze je achter met het verhaal van een door het regime verscheurd gezin. Ik weet dat er veel kritiek op is dat het soms wat kritiekloos is, ik denk dat de makers met deze laatste aflevering genoeg goed maken. Meer kan je ook echt niet vragen, Thomas Erdbrink moet er ook nog kunnen leven.’

De tweede reeks afleveringen van Onze man in Teheran is hiermee tot een eind gekomen. Heeft Shalmashi behoefte aan een derde reeks? ‘Ja! Maar dan zou ik meer van het land willen zien, de verscheidenheid van volkeren. Er zijn zoveel bijzondere feesten; rouwdagen met zelfkastijding, gekke oude gewoonten uit de tijd dat het nog zoroastristen waren. Er ligt nog genoeg voor een volgend seizoen, als ze nog mogen. Zeg dat maar tegen je baas. We willen meer!’

vijf dingen die je moet weten over Iran

► alcoholprobleem
Drank is verboden, behalve voor de christelijke bevolking. Toch heeft Iran een fiks alcoholprobleem. Cijfers zijn schaars, maar een onderminister van gezondheid zei in 2015 dat er in Iran 420 miljoen liter alcohol per jaar wordt geconsumeerd. Dat zou ruim vijf liter per persoon betekenen, niet zo gek veel minder dan de zeven liter die de gemiddelde Nederlander drinkt. De van oorsprong Amerikaanse organisatie Anonieme Alcoholisten is overal in het land actief om de volgens officiële schattingen 200.000 verslaafden bij te staan.

► doodstraf
Executies zijn in Iran aan de orde van de dag, vaak wegens drugshandel. In het jaar tot maart 2018 werd de doodstraf 520 keer voltrokken, en daar komt nog een onbekend aantal geheime executies bovenop. Daarnaast komt ‘zelfmoord in de gevangenis’ opvallend vaak voor.

► pers(on)vrijheid
In de persvrijheidsindex van Reporters Without Borders staat Iran op plaats 164, één plaats hoger dan vorig jaar. Journalisten hebben er dus bijzonder weinig vrijheid. Burgers op sociale media vullen het gat, een beetje.

watercrisis
Het land droogt uit, met name door mismanagement, en dat leidt tot sociale onrust. De situatie heeft wel wat weg van die in Syrië, vlak voordat daar de burgeroorlog uitbrak: mensen uit verdorde gebieden trekken naar de stad. Ze hebben weinig meer te verliezen. De arrestaties en dood van milieu-activisten die het waterprobleem aankaarten lijken bedoeld om het uit het collectief bewustzijn te houden.

zoutmeer
Het meer van Urmia ligt in het noordwesten van Iran, tussen de provincies West-Azerbeidzjan en Oost-Azerbeidzjan (niet te verwarren met het land Azerbeidzjan, dat een stukje noordelijker ligt) en had in 2014 nog maar een vijfde van zijn oorspronkelijke oppervlak en niet meer dan een zestigste van zijn oude volume. De hoofdoorzaak was dat water uit rivieren grotendeels werd gebruikt voordat dit het meer kon bereiken. Vergelijk hier satellietbeelden van 1989 met die van 2016. Sinds kort is er een herstelprogramma gaande, dat zijn eerste vruchten begint af te werpen.

muziek uit de tweede serie Onze man in Teheran

colofon

regie Roel van Broekhoven
presentatie Thomas Erdbrink
research Thomas Erdbrink, Frederique Melman, Azad Jafarian
camera Jacko van 't Hof
geluid  Rik Meier
montage Pelle Asselbergs
montage assistentie Reinier Zoutendijk
productie Iran Meisam Jebelli, Daisy Mohr
beeldresearch Barbara Kist
kleurcorrectie Gerhard van der Beek
geluidsmixage Joost Oskamp
productie  Nicole Frints
productie-assistentie Thomas Greven, Emma Magre
met dank aan  Newsha Tavakolian
advertentie